Nếu để ý một chút, chúng ta sẽ thấy một chuyện khá thú vị: lá cây xanh suốt cả mùa hè, vậy mà chỉ sau vài tuần se lạnh, cả một hàng cây bỗng chuyển sang vàng, cam, rồi đỏ rực. Có phải cây “tô thêm màu” cho lá vào mùa thu không? Câu trả lời lại gần như ngược lại: những màu ấy phần lớn đã có sẵn trong lá từ lâu, chỉ là bị che đi.
Màu xanh đang “đè” lên các màu khác
Lá có màu xanh vì chứa diệp lục (chlorophyll), chất giúp cây hấp thụ ánh sáng để làm ra đường nuôi cơ thể. Diệp lục có rất nhiều trong lá nên màu xanh lấn át mọi thứ khác. Nhưng trong lá còn có các sắc tố carotenoid, cùng họ với chất tạo màu cho củ cà rốt hay quả ngô, cho màu vàng và cam. Suốt mùa hè, chúng vẫn nằm đó, chỉ là chưa ai nhìn thấy.
Khi ngày ngắn lại và trời mát dần, nhiều loài cây ở vùng ôn đới giảm rồi ngừng tạo diệp lục mới. Diệp lục cũ bị phân hủy dần, màu xanh nhạt đi, và màu vàng, cam bấy lâu bị che khuất lộ ra. Có thể hình dung như một bức tranh được phủ lớp sơn xanh dày; khi lớp sơn mỏng đi, những màu bên dưới hiện ra.
Còn màu đỏ thì sao?
Màu đỏ và tím là chuyện khác. Chúng đến từ nhóm sắc tố anthocyanin, thứ cũng tạo nên màu đỏ tím của quả mâm xôi hay bắp cải tím. Khác với carotenoid, anthocyanin ở nhiều loài cây được tạo ra mới vào mùa thu, khi lá đã sắp rụng. Theo các nhà thực vật học, những ngày nắng ráo, đêm trời lạnh nhưng chưa tới mức băng giá thường cho màu đỏ đậm hơn, vì ban ngày lá vẫn làm ra nhiều đường mà ban đêm lạnh khiến đường khó chuyển đi khỏi lá.
Vì sao cây lại bỏ lá?
Mùa lạnh nước trong đất khó hút, ánh sáng yếu, giữ lá lại vừa tốn năng lượng vừa dễ mất nước. Vì vậy ở gốc cuống mỗi lá, cây hình thành một lớp tế bào đặc biệt gọi là lớp rời. Lớp này dần bịt kín đường vận chuyển giữa lá và cành, rồi tạo một vết đứt gọn gàng để lá rụng đi mà cây không bị tổn thương. Trong lúc đó, cây cũng kịp thu hồi một phần chất dinh dưỡng quý từ lá về cất trong thân và rễ cho mùa sau.
Điều thú vị và bất ngờ
Vì sao cây phải bỏ công tạo ra anthocyanin ngay lúc lá sắp rụng? Đến nay giới khoa học vẫn còn tranh luận. Một giả thuyết cho rằng sắc tố này giống như “kem chống nắng”, giúp lá bảo vệ phần diệp lục còn lại để cây thu hồi dưỡng chất trọn vẹn hơn. Một giả thuyết khác nhắc tới việc màu sắc có thể liên quan tới côn trùng gây hại. Chưa có câu trả lời chung cho mọi loài, nên đây vẫn là một câu hỏi mở.
Có thể áp dụng gì trong đời sống?
Hiểu chuyện này, bạn sẽ biết vì sao mùa thu năm nay có thể đẹp hơn năm trước: không phải ngẫu nhiên, mà phụ thuộc thời tiết trong vài tuần trước đó. Nếu có dịp đi ngắm lá, hãy chọn thời điểm đầu thu lạnh, ngày nắng đêm se. Ở Việt Nam, nhiều cây không đổi màu theo kiểu ôn đới mà thay lá theo mùa khô; cùng là lá vàng, lá đỏ nhưng nguyên nhân có thể khác nhau tùy loài, và bạn có thể thử quan sát cây quanh nhà để tự kiểm chứng.
Ý chính cần nhớ: màu lá mùa thu không phải được “tô thêm”, mà phần lớn là màu vốn có hiện ra khi màu xanh rút đi; riêng màu đỏ thì nhiều loài cây mới tạo ra.
TuyetKy.com chúc bạn mỗi ngày biết thêm một điều thú vị!
