Có lẽ ai cũng từng gặp cảnh này: một người bắt tay, mỉm cười, giới thiệu “Em là Hằng”. Năm phút sau, khi muốn gọi lại, trong đầu chỉ còn một khoảng trống. Gương mặt thì nhớ, người ấy làm nghề gì cũng nhớ, nhưng cái tên thì đã “bay” mất. Điều đáng nói là chuyện này phổ biến đến mức các nhà tâm lý học đã nghiên cứu khá kỹ, và nó không có nghĩa là trí nhớ của bạn kém.
Tên gọi là loại thông tin “trơn” nhất
Bộ não ghi nhớ tốt nhất những gì móc nối được với hiểu biết sẵn có. Khi biết ai đó là thợ làm bánh, ta lập tức có cả một mạng liên tưởng: lò nướng, mùi bơ, dậy sớm, chiếc tạp dề trắng. Thông tin ấy có rất nhiều “móc” để bám vào. Còn cái tên thì gần như một nhãn dán tùy ý: nghe tên “Hằng”, ta chẳng biết thêm điều gì về người đang đứng trước mặt.
Giới nghiên cứu gọi hiện tượng này là nghịch lý “Baker/baker”. Trong tiếng Anh, Baker vừa là một họ phổ biến, vừa có nghĩa là thợ làm bánh. Trong một thí nghiệm cuối thập niên 1980, người tham gia xem ảnh chân dung kèm thông tin về từng người. Cùng một từ “baker”, nhưng khi được giới thiệu như nghề nghiệp thì người ta nhớ tốt hơn rõ rệt so với khi nó được giới thiệu như họ của người trong ảnh. Âm thanh y hệt, chỉ khác ở chỗ một bên có ý nghĩa, một bên không.
Lúc được giới thiệu, đầu ta đang bận việc khác
Nguyên nhân thứ hai đơn giản hơn: nhiều khi ta không thực sự “nghe” cái tên. Trong khoảnh khắc chào hỏi, sự chú ý bị chia cho đủ thứ: bắt tay sao cho tự nhiên, mình trông có ổn không, lát nữa sẽ nói gì về bản thân. Thông tin chưa từng được ghi vào thì dĩ nhiên cũng không thể nhớ lại. Nói cách khác, phần lớn các trường hợp “quên tên” thực ra là “chưa kịp nhớ”.
Tâm lý học có một hiện tượng liên quan gọi là “hiệu ứng người kế tiếp” (next-in-line effect): khi cả nhóm ngồi thành vòng tròn và lần lượt tự giới thiệu, người ta thường nhớ kém nhất những gì người ngay trước mình vừa nói, vì đúng lúc đó đầu óc đang bận chuẩn bị lời của chính mình.
Một vài ví dụ quen thuộc
Thử nhớ lại một đám cưới hay buổi họp lớp: về nhà, bạn vẫn kể được “anh ấy làm ngân hàng, có hai con, quê Nam Định”, nhưng tên anh ấy là gì thì chịu. Hoặc ở một hội thảo, ai cũng đeo thẻ tên ngay trước ngực mà ta vẫn phải liếc trộm thêm vài lần. Đó chính là hai cơ chế trên cùng lúc hoạt động: thông tin nghề nghiệp, quê quán có ý nghĩa nên ở lại, còn cái tên vừa thiếu ý nghĩa vừa đến đúng lúc ta đang mải nghĩ chuyện khác.
Điều thú vị
Thoạt nhìn điều này có vẻ vô lý, nhưng quên tên lại phần nào cho thấy bộ não đang làm việc khá hợp lý. Nó ưu tiên giữ lại những gì có ích để hiểu người đối diện, như họ là ai, có quan hệ gì với mình, hơn là một chuỗi âm thanh tùy ý. Cũng vì tên riêng ít mối liên kết nên cảm giác “tên nằm ngay đầu lưỡi” mà nói mãi không ra thường hay xảy ra với tên người hơn so với các từ thông thường: ta biết chắc mình biết, chỉ là sợi dây dẫn tới đó quá mảnh.
Có thể áp dụng gì?
Hiểu nguyên nhân rồi thì cách khắc phục khá rõ ràng: cho cái tên thêm “móc” để bám và thêm một chút thời gian để ghi vào.
Thứ nhất, khi nghe tên, hãy dừng lại một nhịp và nhắc lại ngay: “Chào chị Hằng”. Thứ hai, dùng tên đó thêm một hai lần trong cuộc trò chuyện, miễn là tự nhiên, đừng gượng ép. Thứ ba, gắn cái tên với một hình ảnh hay ý nghĩa: “Hằng” như chị Hằng trên cung trăng, “Sơn” như ngọn núi, hoặc liên hệ với một người quen trùng tên. Thứ tư, nếu lỡ quên thì cứ thật lòng hỏi lại cho sớm. Hỏi lại sau năm phút dễ chịu hơn nhiều so với sau năm tháng, và hầu hết mọi người đều thông cảm vì chính họ cũng từng như vậy.
Ý chính cần nhớ
Ta quên tên người mới gặp không phải vì trí nhớ kém, mà vì tên gọi là loại thông tin ít ý nghĩa nhất và lại đến đúng lúc ta đang bận nhất. Muốn nhớ, hãy cho cái tên một ý nghĩa và một lần nhắc lại.
TuyetKy.com chúc bạn mỗi ngày biết thêm một điều thú vị!
