Cứ vào khoảng giữa tháng Mười Một, nếu ghé một ngôi đền Thần đạo ở Nhật Bản, người ta dễ bắt gặp một cảnh rất đáng yêu: những đứa trẻ nhỏ xíu trong bộ kimono rực rỡ, có bé trai khoác chiếc hakama nghiêm trang như một ông cụ non, có bé gái thắt dải obi sặc sỡ, tay cầm một túi giấy dài in hình hạc và rùa. Phía sau là cha mẹ, ông bà, ai cũng ăn mặc chỉnh tề, máy ảnh sẵn trên tay.
Đó là Shichi-Go-San, nghĩa đen là “Bảy – Năm – Ba”. Ngày truyền thống của dịp này là 15 tháng 11, đúng hôm nay. Đây không phải ngày nghỉ lễ chính thức, nên nhiều gia đình chọn đi vào những ngày cuối tuần quanh đó. Nhưng ý nghĩa thì vẫn vậy: đưa con lên đền để tạ ơn vì các em đã khỏe mạnh lớn lên, và cầu mong cho các em tiếp tục bình an.
Ba con số, ba cột mốc của tuổi thơ
Tên gọi của dịp lễ đến từ ba độ tuổi được chúc mừng. Theo phong tục phổ biến ngày nay, bé gái được mừng vào năm ba tuổi và bảy tuổi, còn bé trai vào năm năm tuổi; ở một số nơi, bé trai cũng được mừng lúc ba tuổi.
Mỗi con số gắn với một nghi lễ cũ của giới quý tộc và võ sĩ xưa. Năm ba tuổi là lúc trẻ được bắt đầu để tóc dài, sau những năm đầu đời thường được cạo tóc cho sạch sẽ. Năm năm tuổi, bé trai lần đầu được mặc hakama, chiếc quần xếp ly truyền thống của người lớn. Năm bảy tuổi, bé gái thôi buộc kimono bằng dây đơn giản như trẻ nhỏ mà lần đầu được thắt obi, dải thắt lưng rộng của phụ nữ.
Những nghi lễ này có gốc gác từ thời Heian, rồi dần lan rộng ra dân gian trong thời Edo. Tương truyền, việc chọn ngày 15 tháng 11 có liên quan đến lễ cầu sức khỏe mà tướng quân Tokugawa Tsunayoshi tổ chức cho con trai mình. Người ta cũng lưu ý rằng trong quan niệm Đông Á, số lẻ được xem là con số may mắn, nên ba, năm và bảy càng mang ý nghĩa tốt lành.
Khi việc con lớn lên đã là một điều kỳ diệu
Để hiểu vì sao người Nhật coi trọng những cột mốc này, cần nhớ rằng trong nhiều thế kỷ, trẻ nhỏ rất dễ mất đi vì bệnh tật. Ở Nhật từng có câu nói được nhắc đến nhiều: “Trước bảy tuổi, đứa trẻ vẫn thuộc về thần linh”. Câu ấy phản ánh một nỗi lo rất thật của các bậc cha mẹ xưa: chừng nào con còn nhỏ, cuộc sống của con vẫn còn mong manh lắm.
Vì thế, mỗi lần đứa trẻ vượt qua một mốc tuổi, gia đình lại muốn đến đền để nói lời cảm ơn. Shichi-Go-San ra đời không phải từ niềm vui khoe khoang, mà từ lòng biết ơn của những người từng phải nín thở dõi theo từng cơn sốt, từng mùa đông của con mình.
Ngày nay y học đã khác xa, nhưng tinh thần ấy vẫn còn nguyên. Tại đền, các gia đình thường cầu nguyện, có khi nhờ thầy tế làm một nghi lễ ban phước ngắn cho các em. Rồi cả nhà chụp ảnh lưu niệm, nhiều gia đình còn đến tiệm ảnh chuyên nghiệp để có một tấm hình thật đẹp, như một trang nhật ký đánh dấu con đã lớn thêm một chặng.
Chiếc kẹo “nghìn năm” trong túi hạc và rùa
Món quà mà trẻ nào cũng mong đợi trong ngày này là chitose-ame, tức “kẹo nghìn năm”. Đó là những thanh kẹo dài, mảnh, thường có hai màu đỏ và trắng, được đựng trong túi giấy in hình hạc, rùa, cây thông hay tre, những biểu tượng của sự trường thọ trong văn hoá Nhật. Người Nhật có câu “hạc sống nghìn năm, rùa sống vạn năm”, nên hình ảnh ấy chính là lời chúc cho đứa trẻ được sống lâu, mạnh khỏe.
Chiếc kẹo được kéo thật dài cũng mang ý nghĩa ấy: mong cuộc đời của con cũng dài và bền như thế. Kẹo chitose-ame được cho là đã xuất hiện từ thời Edo, và đến nay vẫn là hình ảnh không thể thiếu của Shichi-Go-San. Với các em nhỏ, có lẽ đó là phần vui nhất của ngày hôm ấy.
Có một điều dễ thương là chính bộ trang phục trang trọng lại thường làm các em khó chịu. Kimono khá nặng, obi thắt chặt, đôi guốc gỗ không quen chân. Nên giữa những bức ảnh chỉn chu, người ta vẫn thấy những gương mặt phụng phịu, những bé trai đòi bế, những bé gái ngồi bệt xuống bậc đá. Và cha mẹ thì vẫn cười, bởi chính những khoảnh khắc ấy mới là tuổi thơ thật nhất.
Điều chúng ta có thể giữ lại
Người Việt mình cũng có những dịp tương tự: lễ đầy tháng, thôi nôi, những lần cả nhà làm mâm cơm cúng mừng con khỏe. Nhưng khi con lớn hơn một chút, ta thường để những năm tháng trôi qua mà không dừng lại đánh dấu. Shichi-Go-San nhắc rằng việc một đứa trẻ bình an lớn lên chưa bao giờ là điều hiển nhiên. Đó là món quà, đáng để cảm ơn.
Có lẽ không cần một bộ kimono hay một ngôi đền. Chỉ một buổi chiều cả nhà cùng nhau ra ngoài, một tấm ảnh chụp chung, hay một lời nói với con rằng “bố mẹ vui vì con đã lớn”, cũng đủ để đứa trẻ hiểu mình được yêu thương và mong đợi đến nhường nào. Và cũng để người lớn chúng ta tự nhắc mình biết ơn những điều bình thường nhất.
