Có những người để lại cho đời một toà nhà, một tác phẩm, một cái tên trên bia đá. Fred Hollows để lại một thứ khó cầm nắm hơn nhiều: ánh sáng trong đôi mắt của rất nhiều người mà ông chưa từng gặp.
Ông là một bác sĩ nhãn khoa người Úc, sinh ngày 9 tháng 4 năm 1929 tại Dunedin, New Zealand. Ông không phải nhà phát minh lừng lẫy hay chính khách quyền lực. Điều làm nên tên tuổi ông là một niềm tin rất giản dị, và sự bướng bỉnh theo đuổi niềm tin ấy đến cùng: một người nghèo ở vùng hẻo lánh cũng xứng đáng được nhìn rõ như một người giàu giữa thành phố.
Câu chuyện của ông đáng để kể lại, đặc biệt với người Việt Nam, bởi trên hành trình ấy có cả một chặng dừng chân ở đất nước chúng ta.
Những chuyến xe dài qua vùng đất đỏ
Đầu những năm 1970, Fred Hollows làm việc tại thị trấn Bourke, giữa vùng nội địa khô cằn của bang New South Wales. Ở đó, ông tận mắt thấy một thực tế mà nhiều người thành phố không hề hay biết: trong các cộng đồng thổ dân Úc, bệnh mắt hột (trachoma) – một căn bệnh có thể phòng và chữa được – vẫn đang lặng lẽ làm mờ đi đôi mắt của rất nhiều người.
Từ năm 1976 đến năm 1978, ông dẫn dắt Chương trình Quốc gia về Bệnh mắt hột và Sức khoẻ Mắt, với kinh phí của chính phủ liên bang. Trong ba năm ấy, đoàn của ông đi qua hơn 460 cộng đồng thổ dân, khám mắt cho khoảng 62.000 người. Khoảng 27.000 người được điều trị bệnh mắt hột và khoảng 1.000 ca phẫu thuật đã được thực hiện.
Những con số ấy nghe thì khô khan, nhưng thử hình dung: đó là hàng nghìn ngày đường trên những con đường đất đỏ bụi mù, là những buổi khám bệnh dưới bóng cây hay trong những căn nhà đơn sơ, là từng người một ngồi xuống để được nhìn vào mắt. Không có ánh đèn sân khấu nào cả. Chỉ có công việc, và lòng tin rằng công việc ấy đáng làm.
Dạy người khác cách trả lại ánh sáng
Điều khiến Fred Hollows khác biệt không chỉ là ông tự tay chữa bệnh, mà là ông hiểu rằng một bác sĩ thì chẳng bao giờ đủ. Ông muốn mỗi vùng đất có thể tự chăm sóc đôi mắt của chính người dân mình.
Năm 1985, ông đến Nepal; năm 1987, ông đến Eritrea ở vùng Sừng châu Phi. Sau những chuyến đi đó là các chương trình đào tạo kỹ thuật viên địa phương để họ tự thực hiện phẫu thuật mắt. Ông còn thúc đẩy việc xây dựng các phòng thí nghiệm sản xuất thuỷ tinh thể nhân tạo – loại thấu kính đặt vào mắt khi mổ đục thuỷ tinh thể – ngay tại Eritrea và Nepal. Thấu kính làm ra ở đó được bán theo giá thành, chỉ khoảng 10 đô la Úc mỗi chiếc, rẻ hơn rất nhiều so với hàng nhập khẩu thời bấy giờ.
Đó là một cách nghĩ rất đẹp về lòng tốt: không chỉ cho đi con cá, mà để lại cần câu, và cả cách làm ra cần câu. Phòng thí nghiệm ở Eritrea chỉ bắt đầu sản xuất sau khi ông qua đời, nghĩa là ông đã gieo một hạt giống mà chính mình không kịp thấy nảy mầm.
Chặng dừng chân ở Việt Nam
Năm 1991, Fred Hollows đến Việt Nam. Cũng như ở Nepal và Eritrea, chuyến đi ấy mở đầu cho các chương trình đào tạo để người Việt tự thực hiện phẫu thuật mắt cho đồng bào mình. Vào thời điểm đó, đất nước ta còn rất nhiều khó khăn, và với không ít người lớn tuổi ở nông thôn, bệnh đục thuỷ tinh thể đồng nghĩa với việc sống những năm cuối đời trong bóng tối.
Lúc ấy, ông đã mang bệnh. Ông được chẩn đoán ung thư từ năm 1987, nhưng vẫn tiếp tục đi, tiếp tục làm việc. Ngày 3 tháng 9 năm 1992, Quỹ Fred Hollows (The Fred Hollows Foundation) được thành lập tại Sydney, do ông cùng vợ là bà Gabi Hollows sáng lập. Chưa đầy nửa năm sau, ngày 10 tháng 2 năm 1993, ông qua đời tại Sydney.
Trước đó, năm 1990, ông được vinh danh là Người Úc của năm. Khi ông mất, ông được tổ chức quốc tang tại Nhà thờ St Mary ở Sydney. Nhưng theo đúng mong muốn của ông, nơi ông yên nghỉ không phải thành phố lớn, mà là Bourke – thị trấn nhỏ giữa vùng đất đỏ, nơi ông từng làm việc và nơi câu chuyện của ông thực sự bắt đầu.
Điều còn lại sau một đời người
Quỹ mang tên ông vẫn tiếp tục công việc dang dở sau khi ông ra đi, ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Bà Gabi Hollows cũng tiếp tục gắn bó với sự nghiệp mà hai người cùng nhau khởi đầu. Có lẽ đó là điều đẹp nhất trong câu chuyện này: một tấm lòng không dừng lại cùng con người mang nó, mà được truyền sang những đôi tay khác.
Câu chuyện của Fred Hollows nhắc chúng ta rằng lòng tốt lớn lao nhất đôi khi lại rất bình thường: đi đến nơi ít người muốn đến, chăm chút cho những người dễ bị lãng quên, và dạy cho người khác làm được điều mình làm. Người Việt mình vẫn nói “uống nước nhớ nguồn”. Biết đâu, trong số những người lớn tuổi quanh ta được mổ mắt, nhìn lại được gương mặt con cháu, có một phần ánh sáng đến từ hạt giống mà một ông bác sĩ bướng bỉnh từ phương Nam đã gieo xuống hơn ba mươi năm trước. Và biết đâu, mỗi chúng ta cũng có thể làm một việc nhỏ như thế – không cần ai nhớ tên, chỉ cần có người nhìn thấy rõ hơn nhờ mình.
