Có những dân tộc đón Giáng sinh bằng tiệc tùng rộn rã, bằng pháo hoa hay những buổi mua sắm tưng bừng. Ở Iceland – hòn đảo nhỏ nằm sát vòng Bắc Cực, nơi mùa đông ngày ngắn đến mức mặt trời chỉ ló dạng vài giờ – người ta có một cách đón lễ lặng lẽ hơn nhiều: tặng nhau một cuốn sách, rồi cuộn mình trong chăn mà đọc.
Người Iceland gọi mùa này bằng một cái tên rất đẹp: Jólabókaflóð, nghĩa là “cơn lũ sách Giáng sinh”. Đó không phải lũ nước, mà là lũ chữ – mỗi năm, khi những ngày cuối năm đến gần, sách mới ồ ạt ra đời và tràn vào từng mái nhà trên hòn đảo thưa dân này.
Cuốn danh mục sách gõ cửa từng nhà
“Cơn lũ” thường bắt đầu từ giữa tháng Mười Một. Khi ấy, Hiệp hội Các nhà xuất bản Iceland phát hành Bókatíðindi – một cuốn danh mục giới thiệu những đầu sách mới trong năm – và gửi đến các hộ gia đình trên khắp đất nước. Cả nhà ngồi lật từng trang, đánh dấu cuốn này cho ông bà, cuốn kia cho con cháu, bàn tán xem năm nay nhà văn nào có tác phẩm mới. Với nhiều người Iceland, việc cầm cuốn danh mục ấy trên tay chính là dấu hiệu đầu tiên cho thấy mùa lễ đã về.
Vì phần lớn sách trong năm được tung ra vào dịp này, các tiệm sách và cả siêu thị đều chất đầy sách mới. Sách trở thành món quà tự nhiên nhất, phổ biến nhất – không phải vì đắt tiền, mà vì người ta tin rằng tặng một cuốn sách là tặng một khoảng thời gian, một thế giới, và một chút tâm tư của người chọn sách.
Từ những năm chiến tranh thiếu thốn
Truyền thống này có gốc rễ từ thời Chiến tranh thế giới thứ hai. Những năm ấy, Iceland chịu nhiều hạn chế về hàng nhập khẩu, quà cáp từ nước ngoài trở nên khan hiếm. Giấy lại là thứ tương đối dễ có hơn so với nhiều mặt hàng khác, nên sách – được in ngay trong nước – dần trở thành món quà Giáng sinh được ưa chuộng. Cuốn Bókatíðindi đầu tiên ra đời vào năm 1944, cũng là năm Iceland trở thành một nước cộng hoà độc lập.
Từ một lựa chọn trong hoàn cảnh thiếu thốn, việc tặng sách dần trở thành một nét văn hoá. Chiến tranh đã qua từ lâu, hàng hoá giờ đây chẳng thiếu thứ gì, nhưng người Iceland vẫn giữ thói quen ấy như giữ một ngọn đèn nhỏ trong nhà. Điều đó cũng không quá lạ với một dân tộc tự hào về kho tàng saga – những trường ca, truyện kể cổ được chép tay từ thời Trung cổ – và luôn coi văn chương là một phần tâm hồn mình.
Đêm 24 tháng Mười Hai: mở quà, rồi đọc
Ở Iceland, quà Giáng sinh thường được mở vào tối 24 tháng Mười Hai. Và trong những gói quà ấy, hầu như năm nào cũng có sách. Sau bữa tối, nhiều gia đình không ra phố, không xem truyền hình đến khuya, mà mỗi người tìm một góc ấm áp, có khi kèm một tách sô-cô-la nóng hay vài chiếc bánh, rồi mở cuốn sách vừa được tặng và đọc đến tận khi buồn ngủ.
Ngoài kia là đêm đông dài, gió lạnh từ biển Bắc thổi qua những mái nhà phủ tuyết. Bên trong, chỉ có tiếng lật trang sách và ánh đèn vàng dịu. Hình ảnh ấy đã khiến Jólabókaflóð được bạn bè khắp thế giới biết đến và yêu mến; ngày càng nhiều thư viện, hiệu sách và gia đình ở các nước khác cũng học theo, dành riêng một buổi tối cuối năm để tặng nhau sách và cùng nhau đọc.
Món quà của sự chậm lại
Điều đẹp nhất trong Jólabókaflóð có lẽ không nằm ở cuốn sách, mà ở cái nhịp sống mà nó gợi ra. Giữa một mùa lễ mà ở nhiều nơi đã trở nên hối hả, đầy những danh sách mua sắm và lịch hẹn kín mít, người Iceland chọn một buổi tối để ngồi yên. Không cần nói nhiều, không cần đi đâu xa, cả gia đình vẫn ở bên nhau – mỗi người theo đuổi một câu chuyện riêng, nhưng cùng chung một mái nhà, một hơi ấm.
Chọn sách cho ai đó cũng là một cách lắng nghe. Muốn tặng đúng cuốn sách, người ta phải nghĩ xem người kia đang quan tâm điều gì, đang trải qua giai đoạn nào trong đời, điều gì có thể làm họ mỉm cười hay suy ngẫm. Một món quà như thế không thể chọn vội.
Với người Việt Nam chúng ta, những ngày cuối năm thường gắn với bao bận rộn: tổng kết công việc, sắm sửa Tết, những cuộc hẹn nối tiếp nhau. Có lẽ câu chuyện từ hòn đảo băng giá kia gợi ý một điều nhỏ mà quý: thỉnh thoảng hãy tặng nhau một cuốn sách thay cho một món đồ, và dành cho mình một buổi tối không màn hình để đọc. Ông bà ta từng quý chữ đến mức nâng niu từng trang giấy có chữ viết; giữ lại niềm quý trọng ấy giữa thời buổi vội vàng này, biết đâu cũng là một cách để lòng mình chậm lại và ấm hơn.
