Nếu bạn có mặt ở Kigali, thủ đô Rwanda, vào sáng thứ Bảy cuối cùng của tháng, bạn sẽ thấy một khung cảnh lạ. Phố xá bỗng vắng hẳn xe cộ, nhiều cửa hàng chưa mở cửa. Thay vào đó, từng nhóm người cầm chổi, cầm cuốc, khiêng gạch, cùng nhau quét đường, trồng cây, sửa lối đi trong xóm.
Đó là Umuganda – ngày lao động cộng đồng của người Rwanda. Trong tiếng Kinyarwanda, chữ này thường được hiểu là “cùng nhau góp sức vì một mục đích chung”. Một buổi sáng mỗi tháng, cả đất nước nghìn đồi tạm gác việc riêng để làm việc chung.
Một tập quán cũ được thắp sáng lại
Umuganda không phải là sáng kiến mới mẻ. Từ xa xưa, các làng quê Rwanda đã có thói quen gọi nhau đến giúp một gia đình dựng nhà, vào mùa thu hoạch hay khi ai đó gặp khó khăn. Người này giúp người kia hôm nay, rồi hôm khác sẽ được giúp lại. Đó là lối sống của những cộng đồng nhỏ, nơi người ta biết rằng không ai tự mình vượt qua được mọi chuyện.
Sau những năm tháng đau thương của thập niên 1990, Rwanda cần làm lại gần như từ đầu: làm lại nhà cửa, đường sá, và khó hơn cả là làm lại lòng tin giữa người với người. Trong bối cảnh ấy, tập quán góp sức cũ được khôi phục, rồi dần trở thành một ngày lao động công ích chính thức trên toàn quốc, diễn ra vào sáng thứ Bảy cuối cùng mỗi tháng. Người trưởng thành trong độ tuổi lao động được yêu cầu tham gia, và không ít người nước ngoài sống ở Rwanda cũng xắn tay áo làm cùng.
Buổi sáng của những việc nhỏ
Công việc trong ngày Umuganda thường rất giản dị. Người ta quét dọn đường phố, khơi rãnh thoát nước, trồng cây trên sườn đồi để giữ đất, sửa lại một con đường đất bị mưa xói lở. Có nơi cùng nhau xây lớp học, dựng nhà cho một gia đình khó khăn, hay làm lại cây cầu nhỏ cho trẻ con đi học.
Không ai làm những việc to tát. Nhưng khi hàng triệu người cùng làm một việc nhỏ trong cùng một buổi sáng, kết quả trở nên rất rõ ràng. Kigali nay thường được du khách nhắc đến như một trong những thành phố sạch sẽ và ngăn nắp bậc nhất châu Phi, và nhiều người cho rằng thói quen chung tay mỗi tháng góp một phần không nhỏ vào điều đó.
Sau giờ làm là giờ trò chuyện
Điều thú vị là Umuganda không kết thúc khi buông chổi. Sau phần lao động, bà con trong khu thường ngồi lại họp mặt. Chính quyền địa phương thông báo những việc cần biết, còn người dân nêu ý kiến về chuyện của xóm mình: con đường nào cần sửa, nhà nào đang cần giúp đỡ, việc gì nên làm trong tháng tới.
Những buổi họp ấy biến một ngày làm việc thành một ngày gặp gỡ. Hàng xóm vốn chỉ chào nhau qua cổng nay đứng cạnh nhau, đổ mồ hôi cùng nhau, rồi ngồi xuống nói chuyện với nhau. Với một đất nước từng bị chia rẽ sâu sắc, những khoảnh khắc như vậy có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với một con đường sạch. Đó là cơ hội để người ta nhìn thấy nhau như những người cùng sống chung một mảnh đất.
Dĩ nhiên, Umuganda cũng có những ý kiến trái chiều. Có người cho rằng việc yêu cầu bắt buộc làm giảm đi tinh thần tự nguyện vốn có. Nhưng phía sau những tranh luận ấy, ý tưởng cốt lõi vẫn rất đáng suy nghĩ: một cộng đồng tốt đẹp không tự nhiên mà có, mà được vun đắp từ những bàn tay chịu bỏ ra chút thời gian của mình.
Điều chúng ta có thể mang về
Đọc về Umuganda, người Việt Nam hẳn sẽ thấy quen. Ông bà ta cũng có câu “lá lành đùm lá rách”, có những buổi cả xóm góp công dựng nhà, đắp đường làng, nạo vét mương máng. Những ngày chủ nhật xanh, những buổi tổng vệ sinh khu phố cũng mang tinh thần tương tự. Có lẽ điều Rwanda nhắc chúng ta không phải là một điều gì mới, mà là đừng để những thói quen đẹp cũ mai một đi giữa nhịp sống bận rộn.
Không cần đợi một ngày được quy định. Một buổi sáng nhặt rác trước ngõ, một lần cùng hàng xóm sửa lại bóng đèn ở đầu hẻm, một lời hỏi han người già sống một mình bên cạnh nhà – tất cả đều là những “Umuganda” nhỏ. Và biết đâu, như ở những ngọn đồi xanh của Rwanda, chính từ những việc nhỏ ấy mà người ta tìm lại được sự gần gũi với nhau.
