Ở Phần Lan, có một căn phòng nhỏ mà gần như nhà nào cũng có, dù là căn hộ giữa thủ đô Helsinki hay ngôi nhà gỗ nằm lọt thỏm bên một hồ nước giữa rừng thông. Đó là phòng xông hơi – sauna. Với người Phần Lan, sauna không phải một món xa xỉ hay một dịch vụ spa. Nó là một phần của đời sống thường ngày, như bữa cơm, như giấc ngủ.
Đất nước khoảng năm triệu rưỡi dân này được ước tính có tới khoảng ba triệu phòng xông hơi. Người ta xông vào tối thứ Bảy, xông trước những ngày lễ lớn, xông sau một ngày làm việc mệt nhoài. Và vào tháng 12 năm 2020, UNESCO đã ghi danh văn hoá sauna của Phần Lan vào Danh sách Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nhưng điều làm nên vẻ đẹp của truyền thống này không nằm ở con số. Nó nằm ở cách người Phần Lan đối xử với nhau – và với chính mình – trong căn phòng ấm áp ấy.
Một căn phòng gắn với cả đời người
Trong quá khứ, sauna từng là nơi sạch sẽ nhất trong nhà. Nước nóng, hơi nóng và khói gỗ khiến căn phòng gần như vô trùng, nên ở nông thôn xưa, nhiều đứa trẻ đã chào đời ngay trong sauna. Người ốm được đưa vào đó để chăm sóc, và khi một người qua đời, thân thể họ cũng được tắm rửa lần cuối tại đây. Từ lúc mở mắt đến lúc nhắm mắt, căn phòng nhỏ bằng gỗ ấy lặng lẽ có mặt.
Người Phần Lan có một câu nói dân gian quen thuộc, đại ý: nếu rượu, nhựa thông và sauna mà không chữa được thì bệnh ấy hẳn là nặng lắm. Câu nói có phần hóm hỉnh, nhưng nó cho thấy người xưa tin tưởng phòng xông hơi đến mức nào.
Kiểu sauna lâu đời nhất là sauna khói (savusauna): người ta đốt củi trong nhiều giờ để làm nóng những hòn đá, rồi để khói thoát ra trước khi bước vào. Ngày nay phần lớn sauna dùng lò củi hoặc lò điện, nhưng tinh thần vẫn vậy: ngồi trên những bậc gỗ, múc nước dội lên đá nóng, và để làn hơi bốc lên lan khắp người. Làn hơi ấy có tên riêng trong tiếng Phần Lan – löyly – một từ mà người ta nói đến với một sự trân trọng gần như thiêng liêng.
Saunarauha – nơi không ai cần phải hơn ai
Có một khái niệm đẹp gắn với phòng xông hơi: saunarauha, nghĩa là “sự bình yên của sauna”. Người Phần Lan được dạy rằng trong sauna, người ta cư xử nhẹ nhàng, không cãi vã, không to tiếng, không bàn chuyện gây căng thẳng. Có người còn ví rằng hãy giữ mình trong sauna như khi bước vào nhà thờ.
Trong căn phòng ấy, mọi người đều như nhau. Không có quần áo hàng hiệu, không có chức danh, không có ai đứng cao hơn ai. Ông giám đốc và anh thợ, người già và người trẻ cùng ngồi trên một bậc gỗ, cùng đổ mồ hôi dưới một làn hơi. Chính vì thế mà sauna từ lâu đã là nơi người ta trò chuyện cởi mở, làm lành với nhau, hay đơn giản là ngồi im lặng bên nhau mà không thấy ngượng ngùng.
Sự im lặng ấy là một nét rất Phần Lan. Ở nhiều nơi, khoảng lặng giữa hai người dễ khiến ta bối rối. Còn trong sauna, im lặng là điều bình thường, thậm chí là điều dễ chịu. Người ta không cần lấp đầy không gian bằng lời nói; chỉ cần có mặt là đủ.
Hơi nóng, hồ lạnh và những cành bạch dương
Một buổi xông hơi kiểu Phần Lan thường không vội vã. Người ta vào sauna, ngồi cho đến khi người nóng ran, rồi bước ra ngoài để làm mát – có khi chỉ là ngồi ngoài hiên hóng gió, có khi là nhảy xuống hồ. Vào mùa đông, nhiều người còn đục một lỗ trên mặt băng để ngâm mình trong làn nước lạnh buốt, thứ mà người Phần Lan gọi là avanto. Rồi lại vào trong, rồi lại ra ngoài, cứ thế vài lượt.
Vào mùa hè, nhiều người dùng một bó cành bạch dương non – gọi là vihta hoặc vasta tuỳ vùng – để vỗ nhẹ lên da. Hương lá bạch dương hoà với làn hơi nóng là một mùi rất riêng của mùa hè Phần Lan, mùi mà nhiều người nói rằng chỉ cần ngửi thấy là nhớ nhà.
Những ngôi nhà gỗ mùa hè bên hồ, nơi các gia đình về nghỉ ngơi, gần như luôn có một căn sauna sát mép nước. Ở đó, ông bà dạy cháu cách đốt lò, cách dội nước sao cho làn hơi “mềm”. Truyền thống không được ghi trong sách, mà được trao từ tay người này sang tay người kia, qua từng buổi tối mùa hè như thế.
Điều chúng ta có thể học từ một căn phòng nhỏ
Có lẽ điều đáng quý nhất trong văn hoá sauna không phải là hơi nóng, mà là việc người Phần Lan đã giữ cho mình một khoảng không gian để chậm lại. Ở đó không có điện thoại, không có công việc dở dang, không có ai phải chứng tỏ điều gì. Chỉ có hơi ấm, sự im lặng và những người thân quen ngồi cạnh.
Người Việt mình không có sauna, nhưng chúng ta từng có những khoảng như thế: buổi tối cả nhà ngồi quanh mâm cơm, ấm trà bên hiên nhà, những lần xông lá bên nồi nước thơm của bà. Giữa nhịp sống vội vã hôm nay, câu chuyện về saunarauha nhắc ta rằng đôi khi điều mình cần chỉ là một góc nhỏ để thở chậm, để ngồi cạnh nhau mà không cần nói gì – và để thấy rằng, khi đã cởi bỏ hết những lớp vỏ bên ngoài, ai trong chúng ta cũng chỉ là một con người cần được nghỉ ngơi và được bình yên.
