Ở Argentina, Uruguay, Paraguay hay miền nam Brazil, có một hình ảnh quen thuộc đến mức người ta chẳng còn để ý: một người kẹp phích nước nóng dưới nách, tay cầm một chiếc bầu nhỏ có cắm ống hút kim loại. Trên ghế đá công viên, trong văn phòng, bên bờ sông hay giữa sân nhà, chiếc bầu ấy lần lượt đi qua tay từng người. Đó là mate – thức uống, và cũng là một cách sống chung của người Nam Mỹ.
Người ngoài nhìn vào có thể chỉ thấy một loại trà đắng. Nhưng với người dân vùng Río de la Plata và quanh đó, mời nhau một vòng mate là mời nhau vào câu chuyện, vào buổi chiều, vào sự hiện diện của mình. Vòng chuyền tay ấy có tên gọi riêng: ronda de mate.
Từ cánh rừng của người Guaraní
Mate được pha từ lá khô của cây yerba mate, một loài cây bản địa vùng rừng cận nhiệt đới Nam Mỹ. Từ rất lâu trước khi người châu Âu đặt chân đến, người Guaraní đã biết hái lá cây này để uống. Về sau, những người định cư và các nhà truyền giáo học theo, và thói quen ấy lan rộng khắp vùng, trở thành một phần bản sắc của nhiều quốc gia.
Bản thân chữ “mate” vốn chỉ cái bầu đựng – thường làm từ vỏ quả bầu khô, cũng có khi bằng gỗ hay sừng. Lá trà được cho vào gần đầy bầu, rót nước nóng vào, rồi cắm chiếc bombilla – ống hút kim loại có đầu lọc nhỏ để giữ lá lại. Cả cái bầu, cái ống hút lẫn bình nước nóng đi cùng người ta khắp nơi, như một bộ đồ nghề của tình thân.
Những luật lệ không ai viết ra
Điều làm nên vẻ đẹp của mate không nằm ở vị trà, mà ở cách người ta uống cùng nhau. Trong mỗi vòng có một người giữ vai cebador – người pha. Người ấy rót nước, thường là nước nóng nhưng không sôi để lá không bị cháy đắng, và thường tự uống ngụm đầu tiên, ngụm đắng nhất, trước khi mời người khác. Có người hiểu đó là một chút nhường nhịn: phần đắng nhất mình nhận, phần ngon hơn để dành cho bạn.
Sau đó, cebador rót nước rồi trao bầu cho người bên cạnh. Người nhận uống hết phần nước trong bầu – không nhấp vài ngụm rồi giữ lâu, vì cả vòng đang chờ – rồi trả lại cho người pha. Người pha lại rót nước, trao cho người tiếp theo. Cứ thế, chiếc bầu đi vòng quanh, mọi người cùng uống chung một bầu và một chiếc ống hút.
Có vài điều nhỏ mà ai cũng ngầm hiểu. Không ai tự ý xoay hay khuấy chiếc bombilla, vì đó là việc của người pha. Và chữ “gracias” – cảm ơn – trong vòng mate không đơn thuần là lời cảm ơn: nó có nghĩa là “tôi uống đủ rồi”. Người mới đến thường lỡ nói cảm ơn ngay lượt đầu vì phép lịch sự, rồi ngạc nhiên khi thấy mình không được chuyền bầu nữa.
Một bầu trà không phân biệt ai với ai
Trong vòng mate, không có chiếc cốc riêng của ông chủ hay của khách quý. Người lớn tuổi và người trẻ, đồng nghiệp mới và bạn lâu năm, tất cả uống chung một bầu theo cùng một thứ tự. Việc được mời vào vòng, với nhiều người, là dấu hiệu cho thấy mình đã được đón nhận. Từ chối mate đôi khi còn khiến chủ nhà hơi chạnh lòng, dù ai cũng hiểu nếu khách không quen.
Mate cũng chẳng gắn với giờ giấc nào cố định. Sinh viên uống khi ôn bài, người lao động uống trong giờ nghỉ, cả nhà ngồi uống vào buổi chiều, bạn bè mang theo khi đi dã ngoại. Ở Paraguay, nơi trời nóng, người ta còn có tereré – mate pha với nước lạnh, đôi khi thêm các loại thảo mộc. Còn ở miền nam Brazil, mate được gọi là chimarrão. Tên gọi và cách pha mỗi nơi một khác, nhưng tinh thần chuyền tay nhau thì giống nhau.
Điều thú vị là mate gần như không thể uống vội. Nước phải rót từng lượt, bầu phải đi hết một vòng rồi mới quay về. Nhịp ấy tự nhiên khiến người ta chậm lại, ngồi lâu hơn một chút, nói chuyện nhiều hơn một chút. Có khi câu chuyện chẳng có gì to tát, nhưng chính những buổi ngồi như thế giữ cho các mối quan hệ được ấm.
Điều chúng ta có thể giữ lại
Người Việt mình cũng có những chén trà mời nhau, những ấm trà đặt giữa bàn khi khách đến nhà. Có lẽ vì vậy mà vòng mate của người Nam Mỹ nghe vừa xa lạ vừa thân quen. Giữa một thời ai cũng cầm cốc riêng, uống vội rồi đi, câu chuyện về một bầu trà đi qua tay từng người nhắc ta rằng sự gần gũi đôi khi được dựng lên từ những nghi thức rất nhỏ: chờ nhau đến lượt, nhường nhau ngụm đầu, và biết nói “đủ rồi, cảm ơn” đúng lúc. Lần tới khi pha một ấm trà, biết đâu ta cũng có thể ngồi lâu thêm một chút, rót cho người bên cạnh trước, và để câu chuyện được chảy chậm như nước nóng rót vào chén.
