Ở Ba Lan, có một đêm trong năm mà nhiều gia đình sẽ dọn bàn ăn với một chiếc đĩa thừa. Không ai được mời ngồi vào chỗ đó, nhưng cũng không ai dọn nó đi. Chiếc đĩa, chiếc ghế và bộ dao nĩa ấy được để sẵn cho một người chưa đến – có thể là một lữ khách lỡ đường, một người hàng xóm cô đơn, hay một người thân đã đi xa.
Đêm ấy là Wigilia – đêm 24 tháng 12, đêm trước Giáng sinh. Tên gọi này bắt nguồn từ chữ Latin vigilia, nghĩa là sự canh thức, sự chờ đợi. Và quả thật, toàn bộ buổi tối Wigilia được dệt nên từ sự chờ đợi: chờ ngôi sao đầu tiên, chờ người thân tề tựu, và chờ cả một vị khách mà có lẽ sẽ không bao giờ gõ cửa.
Với người Ba Lan, đây thường được xem là bữa tối quan trọng và đầm ấm nhất trong năm, nhiều khi còn thiêng liêng hơn cả chính ngày Giáng sinh.

Chờ ngôi sao đầu tiên
Theo truyền thống, bữa tối Wigilia chỉ bắt đầu khi ngôi sao đầu tiên xuất hiện trên bầu trời chiều. Người Ba Lan gọi nó thân mật là gwiazdka – “ngôi sao nhỏ”, gợi nhớ ngôi sao Bethlehem trong câu chuyện Giáng sinh. Ở nhiều gia đình, việc canh ngôi sao ấy được giao cho trẻ con. Các em áp mặt vào cửa sổ giữa trời đông lạnh giá, mắt dõi lên bầu trời đang tối dần, và khi thấy ánh sáng đầu tiên le lói, cả nhà mới cùng ngồi vào bàn.
Bàn ăn cũng được chuẩn bị theo cách riêng. Dưới tấm khăn trải bàn trắng, người ta thường rải một ít cỏ khô, để nhớ rằng câu chuyện Giáng sinh bắt đầu trong một chuồng gia súc nghèo nàn, nơi đứa trẻ được đặt nằm trên rơm. Một chi tiết nhỏ, nhưng nó khiến bữa tiệc sang trọng nhất trong năm luôn mang theo dấu vết của sự khiêm nhường.
Bẻ chung một tấm bánh mỏng
Trước khi bữa ăn bắt đầu, có một nghi thức mà gần như gia đình Ba Lan nào cũng giữ: chia opłatek. Đó là một tấm bánh lễ rất mỏng, trắng, làm từ bột mì và nước, thường được in hình các cảnh Giáng sinh. Từng người cầm một tấm, lần lượt đến bên từng thành viên trong nhà. Mỗi người bẻ một mẩu nhỏ từ tấm bánh của người kia, rồi nói với nhau những lời chúc cho năm mới: sức khỏe, bình an, hạnh phúc.
Điều đẹp nhất của nghi thức này không nằm ở tấm bánh, mà nằm ở khoảnh khắc hai người đứng đối diện nhau. Đó là lúc người ta nói những điều cả năm chưa kịp nói. Đó cũng là lúc những giận hờn được bỏ qua, những lời xin lỗi được thốt ra nhẹ nhàng hơn. Người lớn chúc trẻ nhỏ, con cái chúc cha mẹ, anh em từng cãi nhau cũng phải đứng trước mặt nhau, bẻ chung một mẩu bánh. Rất khó để giữ mãi một mối hận khi vừa nhìn vào mắt nhau vừa chúc nhau bình an.
Một chỗ ngồi cho người chưa đến
Và rồi có chiếc đĩa thừa ấy. Phong tục để thêm một chỗ ngồi trong đêm Wigilia được giải thích theo nhiều cách. Có người nói đó là chỗ dành cho người lữ khách hay người lạ bất chợt gõ cửa, vì trong đêm này không ai nên phải ăn tối một mình. Có người nói đó là chỗ để tưởng nhớ những người thân đã khuất, hoặc những người đang ở xa không thể về nhà. Dù hiểu theo cách nào, chiếc đĩa trống vẫn mang cùng một thông điệp: cánh cửa của gia đình này luôn mở.
Người Ba Lan có một câu tục ngữ quen thuộc: “Gość w dom, Bóg w dom” – khách đến nhà là Chúa đến nhà. Câu nói ấy giải thích vì sao lòng hiếu khách được coi trọng đến vậy. Một vị khách không phải là gánh nặng, mà là một món quà, một phước lành bước qua ngưỡng cửa.

Bữa tối Wigilia theo truyền thống là bữa chay, không có thịt. Nhiều gia đình cố gắng dọn đủ mười hai món, con số thường được gắn với mười hai tông đồ hoặc mười hai tháng trong năm. Trên bàn có thể có món súp củ dền đỏ barszcz ăn cùng những chiếc bánh bao nhỏ xíu nhân nấm, cá chép, bánh pierogi nhân bắp cải và nấm, và nước kompot nấu từ trái cây sấy. Thực đơn khác nhau tùy vùng và tùy nhà, nhưng tinh thần thì giống nhau: giản dị, đầy đặn, và được nấu bằng sự chăm chút của nhiều thế hệ.
Sau bữa ăn, cả nhà cùng hát những bài thánh ca Giáng sinh mà người Ba Lan gọi là kolędy, mở quà, và nhiều người đến nhà thờ dự thánh lễ nửa đêm. Trong dân gian còn lưu truyền một niềm tin dễ thương rằng vào nửa đêm Wigilia, các con vật trong chuồng có thể nói được tiếng người – một câu chuyện mà biết bao đứa trẻ Ba Lan đã từng háo hức muốn kiểm chứng.
Điều chúng ta có thể giữ lại
Người Việt mình cũng có một đêm như thế: đêm Ba Mươi Tết, khi cả nhà quây quần, khi mâm cơm cúng mời ông bà về ăn Tết, khi người ta cố gắng bỏ qua chuyện cũ để bước sang năm mới cho nhẹ lòng. Có lẽ vì vậy mà phong tục Wigilia nghe vừa xa lạ vừa thân quen.
Nhưng chiếc đĩa thừa của người Ba Lan gợi cho ta một câu hỏi nhỏ: trong những ngày đoàn viên của mình, ta đã để dành một “chỗ ngồi” nào cho người khác chưa? Có thể là một người hàng xóm sống một mình, một đồng nghiệp xa quê không về kịp, hay một người bạn đang trải qua năm khó khăn. Đôi khi, lòng tử tế không cần điều gì lớn lao. Nó chỉ cần một chiếc ghế được kéo ra, một cái đĩa được đặt thêm, và một lời mời giản dị: “Vào đây ngồi với nhà mình.”