Có những chuyến đi được nhớ đến vì đã chạm tới đích. Nhưng cũng có một chuyến đi thất bại hoàn toàn về mục tiêu ban đầu, vậy mà hơn một thế kỷ sau, người ta vẫn kể lại nó như một trong những câu chuyện đẹp nhất về lòng kiên trì và tình đồng đội. Đó là hành trình của con tàu Endurance và hai mươi tám con người trên đó, giữa vùng băng giá tận cùng phía nam Trái Đất.
Năm 1914, nhà thám hiểm người Anh gốc Ireland Ernest Shackleton dẫn một đoàn thám hiểm với tham vọng lần đầu tiên đi bộ xuyên qua lục địa Nam Cực. Con tàu của họ mang cái tên Endurance, nghĩa là “sức chịu đựng”. Không ai ngờ cái tên ấy rồi sẽ trở thành lời tiên tri cho tất cả những gì họ phải trải qua.

Khi con tàu bị băng giữ lại
Đầu năm 1915, khi chưa kịp cập bờ lục địa, Endurance bị kẹt chặt trong lớp băng trôi dày đặc của biển Weddell. Suốt nhiều tháng trời, con tàu trôi theo khối băng như một chiếc lá bị đóng khung trong đá. Rồi áp lực của băng dần ép vỡ thân tàu. Cuối năm 1915, Endurance chìm hẳn xuống đáy biển, để lại cả đoàn người giữa một vùng trắng mênh mông, cách xa mọi nơi có người ở.
Lúc ấy, mục tiêu vượt lục địa không còn ý nghĩa nữa. Shackleton đặt ra một mục tiêu mới, giản dị mà khó hơn gấp bội: đưa tất cả mọi người trở về, không bỏ lại ai.
Họ dựng trại ngay trên mặt băng trôi, sống qua nhiều tháng giá lạnh, kéo theo ba chiếc xuồng cứu sinh. Khi băng bắt đầu tan vỡ vào mùa xuân năm 1916, cả đoàn hạ xuồng xuống làn nước lạnh buốt, chèo qua sóng gió và cuối cùng đặt chân lên đảo Elephant, một hòn đảo đá trơ trọi, không người, gần như chẳng có tàu thuyền nào đi qua.
Chuyến vượt biển trên chiếc xuồng nhỏ
Ở lại đảo Elephant nghĩa là chờ đợi một cuộc giải cứu sẽ không bao giờ đến, vì chẳng ai biết họ đang ở đâu. Shackleton quyết định một việc gần như liều lĩnh: cùng năm người khác, ông lên chiếc xuồng James Caird dài chưa tới bảy mét, vượt khoảng 1.300 km qua vùng biển được xem là dữ dội bậc nhất thế giới để tới đảo Nam Georgia, nơi có các trạm săn cá voi.
Hơn hai tuần lênh đênh giữa sóng lớn và gió buốt, quần áo ướt sũng, băng bám đầy thân xuồng phải đập bỏ liên tục để xuồng không bị chìm, sáu người đàn ông vẫn cập được bờ Nam Georgia. Nhưng họ lại cập vào phía bên kia hòn đảo, cách trạm săn cá voi cả một dãy núi phủ băng chưa từng có ai vượt qua.
Shackleton cùng hai người bạn đường là Frank Worsley và Tom Crean tiếp tục băng qua những đỉnh núi, sông băng ấy gần như không nghỉ, chỉ với dây thừng và một chiếc rìu nhỏ. Khi ba người đàn ông râu tóc bù xù, quần áo rách rưới bước vào trạm Stromness, những người ở đó gần như không nhận ra họ là ai.

Hai mươi hai người chờ trên đảo
Trên đảo Elephant, hai mươi hai người còn lại sống dưới hai chiếc xuồng lật úp làm mái che, dưới sự dẫn dắt của Frank Wild. Họ ăn thịt hải cẩu và chim cánh cụt, chia nhau từng chút hơi ấm, và mỗi ngày vẫn nhìn ra biển, tin rằng người thủ lĩnh của mình sẽ quay lại.
Về phần Shackleton, ông không nghỉ ngơi. Ông tìm tàu để quay lại cứu đồng đội, nhưng băng biển chặn đường hết lần này tới lần khác. Mãi đến lần thử thứ tư, với sự giúp đỡ của con tàu nhỏ Yelcho thuộc hải quân Chile do thuyền trưởng Luis Pardo chỉ huy, ông mới tới được đảo Elephant vào ngày 30 tháng 8 năm 1916.
Hơn bốn tháng sau ngày chia tay, khi chiếc xuồng tiến vào bờ, câu hỏi đầu tiên của Shackleton là mọi người có ổn cả không. Và câu trả lời là có: cả hai mươi hai người đều còn sống. Gần hai năm sau khi rời nước Anh, không một ai trong đoàn Endurance phải bỏ mạng nơi băng giá.

Điều còn lại sau hơn một thế kỷ
Năm 2022, các nhà khoa học tìm thấy xác tàu Endurance nằm sâu khoảng ba nghìn mét dưới đáy biển Weddell, vẫn còn nguyên dòng chữ tên tàu ở phía đuôi. Hình ảnh ấy khiến câu chuyện cũ một lần nữa được cả thế giới nhắc lại.
Người ta thường nhớ đến Shackleton không phải vì ông đã chinh phục được Nam Cực, bởi ông không làm được điều đó. Người ta nhớ đến ông vì khi mọi kế hoạch sụp đổ, ông biết mình cần giữ lại điều gì quan trọng nhất: mạng sống và niềm tin của những người đã đi theo mình. Cả đoàn sống sót không nhờ một phép màu, mà nhờ hàng trăm quyết định nhỏ, sự kỷ luật, sự sẻ chia và lòng tin rằng không ai bị bỏ lại phía sau.
Với người đọc Việt Nam, câu chuyện của Endurance có lẽ gợi lại một điều rất gần gũi: thất bại trong kế hoạch không có nghĩa là thất bại trong cuộc đời. Khi con đường ta vạch ra bị chặn lại, ta vẫn có thể đổi mục tiêu, chọn điều quý giá hơn để giữ lấy, như sức khoẻ của gia đình, sự bình an của người bên cạnh, hay đơn giản là cùng nhau đi qua một mùa khó khăn. Đôi khi, đưa được nhau về nhà trọn vẹn đã là một chiến thắng lớn nhất.