Ở nhiều nơi trên thế giới, nhắc đến người đã khuất là nhắc đến sự lặng lẽ, trầm buồn. Nhưng ở Mexico, mỗi năm vào khoảng cuối tháng Mười, đầu tháng Mười Một, các khu chợ bỗng rực lên một màu cam của hoa cúc vạn thọ, tiệm bánh bày ra những ổ bánh mì ngọt phủ đường, và nghĩa trang sáng nến suốt đêm. Người ta dọn nhà, bày bàn thờ, nấu những món ăn mà người thân đã khuất từng thích. Đó là Día de Muertos, Ngày của Người chết.
Người Việt có lẽ sẽ thấy nhiều điều quen thuộc trong lễ hội này: một bàn thờ có ảnh người đã khuất, mâm cỗ có món người xưa ưa thích, nén nhang, ngọn nến, và niềm tin rằng vào những ngày nhất định, người đã khuất sẽ trở về thăm nhà.
Mâm cỗ cho những vị khách từ phương xa
Día de Muertos thường diễn ra vào hai ngày 1 và 2 tháng Mười Một; tuỳ từng địa phương, lễ có thể bắt đầu từ ngày 31 tháng Mười hoặc kéo dài sang ngày 6 tháng Mười Một. Ở Mexico, ngày đầu thường dành để tưởng nhớ những đứa trẻ đã mất, ngày sau dành cho người lớn.
Trung tâm của lễ hội là ofrenda, chiếc bàn thờ được dựng trong nhà, ở trường học, thư viện hay ngay bên cạnh mộ phần. Trên đó có ảnh người đã khuất, những kỷ vật nhỏ, nến, hoa, và đồ ăn thức uống mà họ từng yêu thích. Với những đứa trẻ đã mất, người ta mang đến đồ chơi. Với người lớn, có thể là một chai rượu tequila, mezcal, hay một bình atole, thứ đồ uống ấm, sánh làm từ bột ngô.
Có những gia đình còn để sẵn gối và chăn, để người thân có chỗ nghỉ ngơi sau chặng đường dài trở về. Nhiều người tin rằng linh hồn chỉ thưởng thức phần “tinh tuý” của đồ ăn, nên khi lễ kết thúc, người sống cùng nhau ăn nốt những món ấy.
Con đường được rải bằng hoa cúc
Loài hoa gắn liền với Día de Muertos là cúc vạn thọ, người Mexico gọi là cempasúchil. Cái tên ấy bắt nguồn từ tiếng Nahuatl, ngôn ngữ của người Aztec xưa, với nghĩa là “hai mươi bông hoa”. Ngày nay, người ta còn gọi nó là flor de muerto, hoa của người chết.
Người ta tin rằng sắc cam rực rỡ và hương thơm nồng của loài hoa này sẽ dẫn lối cho linh hồn, từ nghĩa trang tìm về đến tận nhà. Vì thế, cánh hoa được rải thành lối đi, kết thành vòng, phủ kín bàn thờ và mộ phần.
Bên cạnh hoa là những món ăn chỉ thấy vào dịp này. Pan de muerto, “bánh của người chết”, là một ổ bánh mì ngọt tròn phủ đường, bên trên đắp những dải bột nặn hình khúc xương. Còn calavera, những chiếc đầu lâu làm bằng đường hoặc sô-cô-la, được trang trí sặc sỡ và thường viết tên một người lên trán. Chúng được tặng cho cả người đã khuất lẫn người đang sống, như một lời trêu đùa thân thiện rằng ai rồi cũng có ngày ấy.
Một đêm thức cùng người đã khuất
Trong những ngày lễ, các gia đình ra nghĩa trang lau dọn, sửa sang mộ phần rồi trang trí bằng hoa và nến. Ở một số nơi như Mixquic, Pátzcuaro hay hòn đảo Janitzio, người ta ở lại suốt đêm bên mộ người thân. Có gia đình mang cả đồ ăn ra, ngồi quây quần bên mộ như một buổi dã ngoại.
Ở vùng hồ Pátzcuaro, bang Michoacán, khi nửa đêm đến, người dân thắp nến rồi chèo những chiếc thuyền có cánh lưới xoè rộng, gọi là mariposa, nghĩa là “con bướm”, sang đảo Janitzio giữa hồ, nơi có một nghĩa trang, để cùng tưởng nhớ những người đã khuất.
Không khí của những đêm ấy không hẳn là tang thương. Người ta kể cho nhau nghe những kỷ niệm, kể cả những chuyện buồn cười về người đã mất. Có cả một thể loại thơ dành riêng cho dịp này, gọi là calaveras literarias: những bài thơ vần hóm hỉnh, viết như văn bia giả, chọc ghẹo bạn bè, đồng nghiệp hay người nổi tiếng còn đang sống.
Một nguồn gốc vẫn còn tranh luận
Năm 2008, UNESCO đưa lễ hội dành cho người chết của các cộng đồng bản địa Mexico vào Danh sách Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo mô tả của tổ chức này, lễ hội là nơi gặp gỡ giữa nghi lễ bản địa có từ trước khi người Tây Ban Nha đến và các ngày lễ Công giáo, và cũng trùng với thời điểm kết thúc một vụ ngô trong năm.
Dù vậy, giới học giả Mexico vẫn chưa thống nhất về nguồn gốc của nó. Có người cho rằng người Aztec xưa đã có nhiều lễ tưởng nhớ người chết vào khoảng thời gian này. Có người lại cho rằng phần lớn những gì ta thấy hôm nay bắt nguồn từ truyền thống Công giáo châu Âu, rồi được định hình thành biểu tượng dân tộc trong thế kỷ XX. Hình ảnh La Catrina, bộ xương phụ nữ đội mũ rộng vành gắn liền với lễ hội ngày nay, vốn xuất phát từ một bức tranh in châm biếm của hoạ sĩ José Guadalupe Posada, và trở nên nổi tiếng hơn khi Diego Rivera đưa nó vào một bức bích hoạ vẽ năm 1946–1947.
Nhưng có lẽ với các gia đình Mexico, câu chuyện nguồn gốc không quan trọng bằng điều diễn ra trong nhà mình mỗi năm: một tấm ảnh được lau sạch, một món ăn được nấu đúng vị người xưa thích, một con đường hoa cam dẫn từ cổng vào. Người ta không nói lời từ biệt mãi mãi với người đã khuất. Họ chỉ dọn sẵn một chỗ ngồi, và chờ.
