Ở Naples, miền nam nước Ý, cà phê không chỉ là thức uống buổi sáng. Nó là một phần nhịp sống của thành phố: một tách espresso nhỏ, đặc, uống nhanh bên quầy, rồi ai lại đi việc nấy. Nhưng trong những quán cà phê bình dân của thành phố này, từ lâu đã có một thói quen khiến tách cà phê ấy mang thêm một ý nghĩa khác. Người ta gọi nó là caffè sospeso, tạm dịch là “cà phê treo”.
Trả tiền cho hai tách, uống một
Cách làm rất đơn giản. Một người vừa gặp chuyện vui, có thể là được việc, có con, hay chỉ là một ngày suôn sẻ, bước vào quán và trả tiền cho hai tách cà phê. Họ uống một tách. Tách còn lại không ai uống ngay, mà được người pha chế ghi nhớ, “treo” ở đó.
Lát sau, có thể là vài phút, có thể là cuối ngày, một người không đủ tiền ghé vào và hỏi xem có tách cà phê nào đang treo không. Nếu có, họ được mời một tách, không phải trả gì, cũng không phải giải thích gì.
Điều làm phong tục này đặc biệt nằm ở chỗ hai người không bao giờ gặp nhau. Người cho không biết ai sẽ uống tách cà phê của mình. Người nhận không biết ai đã trả. Không có lời cảm ơn, không có ánh nhìn thương hại. Giữa họ chỉ có một người pha chế và một tách cà phê nóng.
Một phong tục từng gần như biến mất
Không ai biết chắc caffè sospeso bắt đầu từ năm nào hay từ quán nào. Có người cho rằng nó đã có từ đầu thế kỷ XX, khi Naples còn nghèo khó. Có người gắn nó với những năm thiếu thốn của Thế chiến thứ hai. Điều chắc chắn hơn là phong tục này sinh ra trong những quán cà phê của tầng lớp lao động, nơi người ta hiểu cái nghèo không phải qua sách vở.
Khi nước Ý bước vào thời kỳ kinh tế bùng nổ sau chiến tranh, đời sống khá lên và tách cà phê treo cũng dần vắng bóng. Có thời điểm, người ta chủ yếu chỉ còn thấy nó vào dịp Giáng sinh. Năm 2008, một bài báo địa phương còn viết rằng phong tục này gần như đã mất: phóng viên đến ba quán và được biết ở đó đã nhiều năm không ai treo cà phê nữa.
Cũng trong năm ấy, nhà văn người Naples Luciano De Crescenzo cho ra một cuốn sách lấy chính tên Il caffè sospeso, góp phần đưa phong tục này trở lại với người Ý. Rồi khủng hoảng kinh tế ập đến, và tách cà phê treo bỗng được nhắc tới nhiều hơn bao giờ hết, như một biểu tượng của tình tương thân giữa những người bình thường. Cuối năm 2011, chính quyền Naples chọn một ngày trong năm làm ngày dành cho cà phê treo.
Từ Naples đi khắp thế giới
Từ một thành phố miền nam nước Ý, ý tưởng ấy đã đi rất xa. Người ta ghi nhận những quán cà phê làm điều tương tự ở Bulgaria, Ukraine, Tây Ban Nha, Argentina, Canada, Úc, Mỹ và nhiều nơi khác. Ở các nước nói tiếng Tây Ban Nha, nó có tên café pendiente, nghĩa là “cà phê đang chờ”.
Có những câu chuyện mang quy mô khiến người ta bất ngờ. Tháng 7 năm 2013, ở Edmonton, Canada, một vị khách giấu tên trả tiền trước cho 500 cốc cà phê tại một chuỗi quán, và sau đó nhiều người khác cũng làm theo. Năm 2021, ở Istanbul, một người khác lặng lẽ trả tiền cho hơn năm trăm tách cà phê Thổ Nhĩ Kỳ. Ý tưởng cũng không dừng ở cà phê: năm 2013, một nhà hàng ở Tô Châu, Trung Quốc, áp dụng cách làm này cho các bữa ăn.
Những năm đại dịch, ở miền nam nước Ý, người ta lại thấy tinh thần ấy trở về theo một cách khác: thay vì cà phê, những giỏ thực phẩm được treo lên để ai cần thì lấy.
Vì sao một tách cà phê lại quan trọng
Cũng có người cho rằng cà phê treo chẳng giải quyết được cái nghèo, rằng nếu muốn giúp người khác thì còn nhiều cách hiệu quả hơn. Điều đó có lẽ đúng. Nhưng caffè sospeso chưa bao giờ được nghĩ ra để thay đổi thế giới. Nó chỉ là một cử chỉ nhỏ, đủ nhỏ để ai cũng làm được.
Và có một điều tinh tế trong cách nó được trao đi. Người nhận không phải xin, không phải kể hoàn cảnh, chỉ cần hỏi một câu rất bình thường ở quầy. Họ vẫn được bước vào quán như mọi vị khách khác, vẫn đứng bên quầy, vẫn uống tách cà phê của mình như bao người. Niềm vui của một người lạ đã lặng lẽ được chuyển thành một buổi sáng ấm hơn cho một người lạ khác.
Có lẽ ở đâu đó sáng nay, trong một quán cà phê nhỏ ở Naples, vẫn có một tách espresso đã được trả tiền, đang chờ một người chưa quen.
