Có những cuộc cách mạng bắt đầu bằng tiếng súng. Nhưng cũng có những cuộc cách mạng bắt đầu bằng một cái hố nhỏ đào xuống đất, một cây con được đặt vào, và một bàn tay vun lại lớp đất quanh gốc.
Ở Kenya, người ta vẫn nhớ đến một người phụ nữ đã làm như thế – không phải một lần, mà hàng chục triệu lần, qua bàn tay của biết bao người phụ nữ nông thôn khác. Bà tên là Wangari Maathai. Năm 2004, bà trở thành người phụ nữ châu Phi đầu tiên được trao giải Nobel Hoà bình. Nhưng trước khi là một cái tên được cả thế giới biết đến, bà chỉ là một cô bé lớn lên giữa vùng cao nguyên xanh mướt ở miền trung Kenya, nơi có những dòng suối trong và những tán cây cổ thụ mà người dân coi là thiêng liêng.
Khi những dòng suối bắt đầu cạn
Wangari Maathai sinh năm 1940 tại vùng Nyeri. Bà là một cô gái hiếm hoi trong thế hệ mình được đi học đến nơi đến chốn: nhận học bổng sang Mỹ học sinh học, rồi trở về và năm 1971 nhận bằng tiến sĩ tại Đại học Nairobi – người phụ nữ đầu tiên ở Đông và Trung Phi có học vị này.
Thế nhưng điều làm bà day dứt không nằm trong phòng thí nghiệm. Khi trò chuyện với những người phụ nữ ở nông thôn, bà nghe đi nghe lại những nỗi lo rất giản dị: củi đun ngày càng khó kiếm, phải đi xa hơn mới lấy được nước, suối cạn dần, đất bạc màu, bữa ăn của gia đình nghèo đi. Rừng bị chặt để lấy gỗ và mở đồn điền, và người chịu thiệt đầu tiên luôn là những người mẹ, người vợ ở làng quê.
Bà nhận ra một điều vừa đơn giản vừa sâu sắc: muốn những người phụ nữ ấy đỡ khổ, phải trả lại cho đất những gì đất đã mất. Và cách bắt đầu là trồng cây.
Phong trào Vành đai Xanh – từng gốc cây một
Năm 1977, Wangari Maathai khởi xướng Phong trào Vành đai Xanh (Green Belt Movement). Ý tưởng không có gì cao siêu: phụ nữ ở các làng được hướng dẫn ươm cây con, đem trồng quanh nhà, quanh ruộng, trên những sườn đồi trơ trụi, và nhận một khoản tiền nhỏ cho mỗi cây sống được. Khoản tiền ấy không lớn, nhưng với nhiều gia đình, đó là lần đầu tiên người phụ nữ có thu nhập do chính tay mình làm ra.
Từ vài hàng cây ban đầu, phong trào lan dần ra khắp Kenya rồi sang nhiều nước châu Phi khác. Qua nhiều thập kỷ, những người tham gia đã trồng được hàng chục triệu cây xanh. Nhưng điều quý hơn cả con số là những gì mọc lên cùng với cây: phụ nữ học cách tổ chức, cách lên tiếng, cách tin rằng mình có thể thay đổi điều gì đó cho làng xóm của mình.
Trồng cây cũng cần can đảm
Nghe thì hiền lành, nhưng con đường của bà không hề êm ả. Khi bảo vệ rừng và đất công, bà đụng chạm tới những lợi ích lớn. Năm 1989, bà lên tiếng phản đối kế hoạch xây một toà cao ốc đồ sộ ngay trong công viên Uhuru giữa lòng Nairobi. Bà bị chế giễu, bị công kích, nhưng cuối cùng dự án ấy đã bị gác lại. Trong những năm tháng đấu tranh vì môi trường và quyền lên tiếng của người dân, bà từng nhiều lần bị bắt giữ và bị đánh.
Bà vẫn không dừng lại. Năm 2002, bà được bầu vào Quốc hội Kenya và sau đó giữ chức Thứ trưởng Bộ Môi trường. Hai năm sau, Uỷ ban Nobel trao cho bà giải Hoà bình vì những đóng góp cho phát triển bền vững, dân chủ và hoà bình. Lần đầu tiên, việc trồng cây được cả thế giới nhìn nhận như một con đường dẫn tới hoà bình: khi đất đai, nguồn nước còn được giữ gìn, con người bớt phải tranh giành nhau.
Wangari Maathai qua đời năm 2011, ở tuổi 71. Những cánh rừng, những hàng cây mà bà và hàng nghìn người phụ nữ Kenya trồng vẫn tiếp tục lớn lên sau khi bà đi xa.
Chú chim ruồi và đám cháy rừng
Wangari Maathai thường kể một câu chuyện ngụ ngôn: khi khu rừng bốc cháy, muôn thú đều đứng nhìn trong bất lực, chỉ có một chú chim ruồi bé xíu bay đi bay lại, mỗi lần ngậm theo một giọt nước thả xuống đám lửa. Các con vật lớn hỏi nó làm vậy thì được gì. Chú chim đáp rằng nó chỉ đang làm hết sức mình. Bà nói, bà muốn được là chú chim ruồi ấy.
Câu chuyện của bà, rốt cuộc, cũng là câu chuyện của những giọt nước nhỏ như thế. Không ai một mình phủ xanh được cả một đất nước. Nhưng một người phụ nữ trồng một cây, rồi rủ người hàng xóm trồng thêm cây nữa – và thế là đủ để bắt đầu.
Với người Việt chúng ta, những người lớn lên cùng hình ảnh lũy tre làng, gốc đa đầu đình và câu “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, câu chuyện của Wangari Maathai có lẽ không xa lạ. Nó nhắc ta rằng những việc tưởng chừng nhỏ bé – trồng một cây trước ngõ, giữ một dòng kênh sạch, tử tế với mảnh đất mình đang sống – đều là những giọt nước của chú chim ruồi. Ta không cần chờ đến khi đủ lớn lao mới bắt đầu. Chỉ cần hôm nay làm hết sức mình, ở đúng chỗ mình đang đứng.
