Ai từng nghe về Hawaii hẳn đều biết chữ “Aloha”. Với nhiều du khách, đó chỉ là một lời chào vui vẻ khi bước xuống sân bay, kèm theo vòng hoa đeo lên cổ. Nhưng với người Hawaii, Aloha mang nghĩa rộng hơn rất nhiều: đó là lời chào khi gặp, lời chúc khi chia tay, và trên hết là tình thương, lòng trắc ẩn, sự quan tâm dành cho người khác.
Điều đặc biệt là tinh thần ấy không chỉ nằm trong lời nói hằng ngày. Năm 1986, tiểu bang Hawaii đã đưa “Tinh thần Aloha” vào luật, như một lời nhắc nhở rằng cách con người đối xử với nhau cũng là một giá trị đáng được gìn giữ chính thức.
Một chữ, nhiều tầng nghĩa
Trong tiếng Hawaii, Aloha không dễ dịch sang một từ duy nhất của ngôn ngữ khác. Nó có thể là “xin chào”, có thể là “tạm biệt”, nhưng cũng có thể là “thương”, là “quý mến”, là sự cảm thông với nỗi buồn của người bên cạnh. Khi một người Hawaii nói Aloha, họ không chỉ chào bạn, họ đang mở lòng với bạn.
Đi cùng Aloha là những khái niệm gần gũi khác trong đời sống người bản địa. “ʻOhana” là gia đình, nhưng không chỉ gói gọn trong quan hệ huyết thống: hàng xóm, bạn bè thân thiết, những người cùng gắn bó với nhau đều có thể trở thành ʻohana. Tục trao vòng hoa lei khi đón khách, khi tiễn người đi xa, khi mừng ai đó tốt nghiệp cũng là một cách thể hiện Aloha bằng hành động: một món quà làm bằng tay, đeo lên cổ người mình quý trọng. Ở Hawaii, ngày 1 tháng 5 hằng năm còn được gọi là Ngày Lei, khi người ta làm và tặng nhau những vòng hoa.
Năm chữ cái, năm đức tính
Đạo luật về Tinh thần Aloha, được ghi trong Bộ luật Hawaii (mục 5-7.5), dựa trên cách diễn giải của Pilahi Paki, một người phụ nữ Hawaii được kính trọng vì những suy ngẫm về văn hoá và triết lý của quê hương mình. Bà dùng chính năm chữ cái của từ ALOHA để gợi lại năm đức tính:
- Akahai – sự tử tế, dịu dàng.
- Lōkahi – sự đoàn kết, hoà hợp.
- ʻOluʻolu – sự dễ chịu, hoà nhã.
- Haʻahaʻa – sự khiêm nhường.
- Ahonui – sự kiên nhẫn, bền bỉ.
Luật không đặt ra hình phạt cho ai thiếu lịch sự. Thay vào đó, nó yêu cầu các quan chức và người làm việc cho chính quyền tiểu bang ghi nhớ và cân nhắc tinh thần Aloha khi thực thi công việc của mình. Nói cách khác, đây là một lời cam kết về thái độ: người phục vụ cộng đồng hãy làm việc bằng sự tôn trọng, kiên nhẫn và thiện chí với người dân.
Có người cho rằng một đạo luật như vậy mang tính biểu tượng nhiều hơn. Nhưng chính biểu tượng ấy lại có sức nặng: nó cho thấy một cộng đồng đã chọn đặt lòng tử tế ngang hàng với những nguyên tắc quan trọng khác của đời sống chung.
Aloha trong đời thường
Tinh thần Aloha hiện diện trong những điều rất nhỏ. Đó là cách người ta nhường đường cho nhau, cách những người lạ chào hỏi nhau trên bãi biển, cách cộng đồng cùng nhau giúp đỡ khi có người gặp khó khăn. Nhiều người Hawaii vẫn thường nhắc rằng Aloha không phải thứ để trình diễn cho du khách xem, mà là cách sống, là trách nhiệm đối với con người và đối với vùng đất đã nuôi dưỡng mình.
Một trong những người được nhắc đến nhiều nhất khi nói về tinh thần này là Duke Kahanamoku, nhà vô địch bơi lội Olympic, người đã góp phần đưa môn lướt sóng của Hawaii đến với thế giới. Ông thường được gọi là “đại sứ của Aloha”, bởi suốt cuộc đời mình, ông mang theo sự hiền hậu, khiêm tốn và thân thiện của quê hương đến bất cứ nơi đâu. Ngày nay, bức tượng đồng của ông trên bãi biển Waikiki thường được người qua lại đeo những vòng hoa lei.
Điều chúng ta có thể mang theo
Người Việt mình vốn có những giá trị rất gần với Aloha: “lá lành đùm lá rách”, “bán anh em xa mua láng giềng gần”, lời chào cao hơn mâm cỗ. Có lẽ điều đáng học từ Hawaii không phải là một khái niệm xa lạ, mà là cách họ gọi tên, nhắc nhở và gìn giữ những điều tưởng như hiển nhiên ấy.
Năm đức tính trong chữ ALOHA – tử tế, đoàn kết, hoà nhã, khiêm nhường, kiên nhẫn – không cần một hòn đảo nhiệt đới mới thực hành được. Chúng có thể bắt đầu từ một lời chào với người bảo vệ khu phố, một chút kiên nhẫn khi xếp hàng, hay một câu hỏi thăm chân thành với người thân. Biết đâu, mỗi ngày chúng ta đều có thể tự mình trao cho ai đó một “vòng hoa” nhỏ như thế.
