Vì sao những thành phố cổ thường nằm bên sông?

Nếu để ý một chút, bạn sẽ thấy một điều khá lạ: Hà Nội có sông Hồng, Huế có sông Hương, Hội An có sông Thu Bồn, Paris có sông Seine, London có sông Thames. Gần như thành phố cổ nổi tiếng nào cũng có một dòng sông chảy qua. Đó không phải chuyện tình cờ, cũng không đơn thuần vì sông nước cho đẹp. Người xưa chọn đất bên sông vì những lý do rất thực tế, và nhiều lý do trong số đó vẫn còn đúng đến hôm nay.

Nước là thứ đầu tiên con người cần

Một khu định cư muốn tồn tại lâu dài trước hết phải có nước để uống, nấu ăn, tắm giặt và chăn nuôi. Khi chưa có giếng khoan hay hệ thống ống nước, ở gần một dòng sông lớn là cách chắc chắn nhất để không bao giờ thiếu nước, kể cả vào mùa khô.

Thứ hai là đất. Mỗi mùa lũ, sông mang theo phù sa, tức lớp bùn mịn giàu dinh dưỡng, rồi để lại trên những cánh đồng hai bên bờ. Đất phù sa màu mỡ nên trồng trọt dễ, lúa gạo nhiều, đủ nuôi đông người. Có lương thực dư thừa thì mới có chợ, có thợ thủ công, có quan lại, và một làng nhỏ dần dần lớn thành đô thị. Không phải ngẫu nhiên mà những nền văn minh rất sớm đều mọc lên bên sông. Ai Cập cổ đại gắn với sông Nile, và nhà sử học Hy Lạp cổ Herodotus từng gọi Ai Cập là “món quà của sông Nile”. Vùng Lưỡng Hà thì ngay trong tên gọi đã có nghĩa là “vùng đất giữa hai con sông”, tức sông Tigris và sông Euphrates.

Những chiếc thuyền gỗ truyền thống neo trên sông Thu Bồn ở phố cổ Hội An
Ảnh: Vũ Bảo Lê trên Pexels

Sông là “đường cao tốc” của ngày xưa

Thời chưa có ô tô và đường nhựa, chở một xe hàng nặng qua đường đất vừa chậm vừa tốn sức. Còn trên sông, một chiếc thuyền có thể chở cả tấn gạo, gỗ, gốm sứ mà chỉ cần vài người chèo hoặc một cánh buồm. Vì vậy, nơi nào nằm bên sông, nhất là gần cửa sông thông ra biển, thì dễ trở thành nơi buôn bán sầm uất.

Hội An là ví dụ rất rõ. Vào khoảng thế kỷ 16–17, nơi đây từng là thương cảng nhộn nhịp bên sông Thu Bồn, đón thuyền buôn từ Nhật Bản, Trung Hoa và cả châu Âu. Những dãy nhà cổ ngày nay du khách đi dạo chính là dấu vết của thời kỳ buôn bán ấy. Ở Hà Nội, nhiều tên phố cổ cũng gợi lại thời sông nước. Phố Hàng Buồm chẳng hạn, theo cách giải thích phổ biến, từng là nơi bán buồm cho thuyền bè khi bờ sông còn nằm gần hơn bây giờ.

Sông còn là một bức tường phòng thủ

Một dòng sông rộng là con hào tự nhiên, kẻ thù muốn tấn công phải tìm cách vượt qua. Nhiều thành trì xưa tận dụng điều này, đặt thành ở khúc sông uốn quanh hoặc đào thêm hào nối với sông. Tên gọi Hà Nội (chữ Hán 河內) thường được hiểu là “bên trong sông”, phản ánh đúng vị trí vùng đất được các dòng sông bao quanh.

Toàn cảnh thành phố Huế nhìn từ trên cao với dòng sông Hương uốn lượn
Ảnh: Kushie In Vietnam trên Pexels

Điều thú vị: sống bên sông cũng là sống chung với rủi ro

Thoạt nhìn có vẻ nghịch lý: dòng sông mang lại phù sa thì cũng chính là dòng sông gây lũ lụt. Người xưa chấp nhận đánh đổi này vì lợi ích lớn hơn nhiều, nhưng họ phải học cách “thuần hoá” con sông. Ở đồng bằng Bắc Bộ, sử cũ đã ghi chép việc đắp đê từ thời Lý, và hệ thống đê sông Hồng được bồi đắp qua nhiều thế kỷ để bảo vệ kinh thành cùng ruộng đồng.

Một chi tiết khác cũng đáng nói: sông có thể làm nên một thành phố, nhưng cũng có thể khiến nó lùi lại. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng một trong những lý do thương cảng Hội An dần nhường chỗ cho Đà Nẵng là cửa sông bị phù sa bồi lấp, tàu lớn khó ra vào. Còn ở Paris, thành phố bắt đầu từ một hòn đảo nhỏ giữa sông Seine, và cây cầu đá cổ nhất còn đứng vững ở đây lại mang cái tên Pont Neuf, nghĩa là “Cầu Mới”.

Cầu Pont Neuf bắc qua sông Seine giữa những toà nhà cổ ở Paris
Ảnh: larry penaloza trên Pexels

Có thể áp dụng gì?

Lần tới khi đi du lịch một thành phố cổ, bạn thử bắt đầu từ bờ sông. Khu phố cổ nhất, chợ lâu đời nhất và những bến thuyền xưa thường nằm gần đó. Nhìn theo dòng sông, bạn sẽ dễ hiểu vì sao các con phố chạy theo hướng này, vì sao chợ họp ở chỗ kia, và câu chuyện của cả thành phố bỗng trở nên dễ nhớ hơn rất nhiều.

Kết lại

Thành phố cổ nằm bên sông vì dòng sông cho con người đủ ba thứ để sống và phát triển: nước và đất để nuôi người, đường thủy để buôn bán, và một lớp che chắn để phòng thủ. Có thể nói, nhiều thành phố không chỉ được xây bên sông mà còn được chính dòng sông “nuôi lớn”.

TuyetKy.com chúc bạn mỗi ngày biết thêm một điều thú vị!