Vì sao càng nhiều lựa chọn, ta lại càng khó quyết định?

Có bao giờ bạn đứng trước quầy nước giải khát trong siêu thị, nhìn hàng chục loại chai lọ khác nhau, cân nhắc mãi rồi… cầm đúng chai quen thuộc như mọi lần? Hoặc mở ứng dụng xem phim, lướt qua lướt lại nửa tiếng mà vẫn chưa chọn được phim nào để xem? Thoạt nhìn điều này có vẻ vô lý: càng nhiều lựa chọn thì lẽ ra càng dễ tìm được thứ mình thích. Vậy mà nhiều khi, chính sự dồi dào ấy lại khiến chúng ta chần chừ, mệt mỏi, thậm chí bỏ cuộc.

Kệ siêu thị bày kín đủ loại chai nước và hộp đồ uống
Ảnh: Ichear Xue trên Pexels

Bộ não không được thiết kế để so sánh quá nhiều thứ cùng lúc

Mỗi khi phải chọn, não không chỉ nhìn vào từng món mà còn phải so sánh chúng với nhau: món này rẻ hơn nhưng món kia ngon hơn, cái này đẹp nhưng cái kia bền. Với ba lựa chọn, số cặp cần so sánh chỉ là ba. Với mười lựa chọn, con số đó đã lên tới bốn mươi lăm. Trí nhớ làm việc – phần trí nhớ ngắn hạn mà ta dùng để giữ và xử lý thông tin trong lúc suy nghĩ – lại có sức chứa khá hạn chế. Khi lượng thông tin vượt quá khả năng xử lý, việc ra quyết định trở nên nặng nề.

Ngoài ra còn một chi phí vô hình: chi phí cơ hội, tức là những gì ta mất đi khi không chọn phương án khác. Càng nhiều phương án bị bỏ lại, ta càng dễ nghĩ “biết đâu cái kia tốt hơn”. Vì vậy, ngay cả khi đã chọn xong, cảm giác hài lòng cũng có thể bị bào mòn bởi sự tiếc nuối.

Thí nghiệm quầy mứt nổi tiếng

Năm 2000, hai nhà tâm lý học Sheena Iyengar và Mark Lepper công bố một thí nghiệm thường được nhắc tới. Tại một cửa hàng thực phẩm ở Mỹ, họ bày một quầy cho khách nếm thử mứt. Có lúc quầy bày 24 loại, có lúc chỉ 6 loại. Quầy nhiều loại thu hút nhiều người dừng lại hơn, nhưng trong số những người ghé lại, chỉ khoảng 3% mua mứt khi quầy bày 24 loại, so với khoảng 30% khi quầy chỉ có 6 loại. Nói cách khác, nhiều lựa chọn khiến người ta tò mò, còn ít lựa chọn khiến người ta dễ quyết.

Những hũ mứt nhiều màu sắc xếp trên kệ gỗ
Ảnh: Melike B trên Pexels

Nhà tâm lý học Barry Schwartz sau đó đã phổ biến ý tưởng này qua cuốn sách The Paradox of Choice (Nghịch lý của sự lựa chọn), xuất bản năm 2004. Ông cho rằng quá nhiều lựa chọn đôi khi khiến ta lo âu và kém hài lòng hơn.

Điều thú vị: hiệu ứng này không phải lúc nào cũng xảy ra

Điều đáng nói là câu chuyện không đơn giản như “càng nhiều càng tệ”. Một số nhà nghiên cứu về sau đã tổng hợp hàng chục thí nghiệm tương tự và nhận thấy kết quả khá không đồng nhất: có nghiên cứu thấy hiệu ứng rõ, có nghiên cứu gần như không thấy. Hiện nay, giới nghiên cứu thường cho rằng “quá tải lựa chọn” dễ xảy ra hơn khi các phương án khó so sánh, khi ta chưa biết rõ mình muốn gì, hoặc khi phải quyết trong lúc vội. Còn nếu bạn đã có sở thích rõ ràng – chẳng hạn luôn uống một loại trà quen – thì kệ hàng dài bao nhiêu cũng không làm bạn bối rối.

Người phụ nữ đứng giữa hai dãy kệ hàng trong cửa hàng, cân nhắc chọn đồ
Ảnh: Robert Nagy trên Pexels

Có thể áp dụng gì?

Hiểu cơ chế này, ta có thể bớt mệt mỏi với những quyết định hằng ngày. Trước khi đi mua sắm, hãy viết ra hai ba tiêu chí quan trọng nhất (giá, công dụng, kích thước…) để loại nhanh những thứ không phù hợp. Khi so sánh, thử thu hẹp còn ba phương án rồi mới cân nhắc kỹ. Với những việc nhỏ như chọn món ăn sáng hay bộ quần áo, có thể đặt sẵn vài “lựa chọn mặc định” để dành sức cho việc quan trọng hơn.

Nhà kinh tế học Herbert Simon từng đưa ra khái niệm satisficing – chọn phương án “đủ tốt” thay vì cố tìm phương án “tốt nhất”. Nhiều người áp dụng cách nghĩ này thấy nhẹ nhõm hơn hẳn: thay vì hỏi “có cái nào tốt hơn không?”, hãy hỏi “cái này đã đáp ứng điều mình cần chưa?”.

Tóm lại

Nhiều lựa chọn không có lỗi, nhưng bộ não của chúng ta có giới hạn. Khi biết rõ mình cần gì và chủ động thu hẹp phạm vi, ta sẽ chọn nhanh hơn và hài lòng hơn. Đôi khi, “đủ tốt” chính là lựa chọn tốt nhất.

TuyetKy.com chúc bạn mỗi ngày biết thêm một điều thú vị!