Ubuntu – triết lý “tôi là tôi nhờ có chúng ta” của người miền nam châu Phi

Có những từ ngữ chỉ gồm vài âm tiết nhưng chứa cả một cách nhìn về cuộc đời. Ở miền nam châu Phi, trong các ngôn ngữ Nguni như tiếng Zulu và tiếng Xhosa, có một từ như thế: Ubuntu.

Người ta thường dịch nó bằng một câu ngắn: “Tôi là tôi nhờ có chúng ta”. Nghe thì giản dị, nhưng càng ngẫm càng thấy sâu. Ubuntu không phải một lễ hội, cũng không phải một nghi thức có ngày giờ cố định. Nó là một cách sống, một thước đo mà người ta dùng để nhìn nhận nhau: một người tử tế là người “có ubuntu”.

Một khu nhà truyền thống mái tranh ở vùng nông thôn Winterton, Nam Phi
Ảnh: Magda Ehlers trên Pexels

“Một người là người nhờ những người khác”

Ubuntu thường được gói lại trong câu ngạn ngữ tiếng Zulu “Umuntu ngumuntu ngabantu”, nghĩa là “một người trở thành người nhờ những người khác”. Câu nói ấy đảo ngược một suy nghĩ quen thuộc của thời hiện đại. Chúng ta hay nghĩ mỗi người là một cá thể riêng, tự lập, tự lo, rồi sau đó mới bước ra kết nối với xã hội. Ubuntu thì nói ngược lại: ta chỉ thật sự trở thành con người trong mối liên hệ với người khác. Ta học nói từ người khác, được nuôi lớn bằng bàn tay người khác, và nhận ra giá trị của mình qua cách mình đối xử với người khác.

Vì thế, theo tinh thần Ubuntu, khi một người trong cộng đồng bị hạ thấp hay bị đối xử bất công, thì phẩm giá của cả cộng đồng cũng bị tổn thương theo. Niềm vui của một người là niềm vui chung, và nỗi đau của một người cũng không thể là chuyện riêng của họ.

Nelson Mandela từng giải thích Ubuntu bằng một hình ảnh rất đời thường: ngày xưa, một người lữ khách đi ngang qua một ngôi làng không cần phải xin ăn hay xin nước uống. Khi anh dừng chân, người trong làng sẽ tự mang thức ăn ra, tiếp đón và chăm sóc anh. Đó là một khía cạnh của Ubuntu. Nhưng ông cũng nhấn mạnh rằng Ubuntu không có nghĩa là người ta không lo cho bản thân mình; câu hỏi đặt ra là: mình làm vậy để giúp cộng đồng xung quanh tốt lên hay không.

Khi một triết lý làng quê giúp hàn gắn cả một đất nước

Ubuntu vốn sống trong những câu chuyện bên bếp lửa, trong cách người ta chia nhau mùa màng hay cùng nhau dựng nhà. Nhưng vào cuối thế kỷ 20, nó bước ra khỏi làng quê và trở thành một khái niệm được cả thế giới chú ý.

Khi Nam Phi chấm dứt chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid vào đầu thập niên 1990, đất nước đứng trước một câu hỏi rất khó: làm sao để những người từng chịu bao bất công và những người từng ở phía gây ra nó có thể cùng sống chung trên một mảnh đất? Bản Hiến pháp lâm thời năm 1993 có một đoạn kết nổi tiếng, nói rằng đất nước cần sự thấu hiểu chứ không phải sự trả thù, cần sự đền bù chứ không phải sự báo oán, và cần ubuntu chứ không phải việc tiếp tục biến nhau thành nạn nhân.

Tổng giám mục Desmond Tutu, người đứng đầu Ủy ban Sự thật và Hòa giải của Nam Phi, đã nhiều lần nói về Ubuntu. Trong cuốn sách No Future Without Forgiveness (Không có tương lai nếu không có sự tha thứ), ông viết rằng một người có ubuntu là người cởi mở, sẵn lòng với người khác, không cảm thấy bị đe dọa khi người khác giỏi giang hay tốt đẹp, bởi họ hiểu mình thuộc về một tổng thể lớn hơn. Với Tutu, tha thứ không phải là sự yếu đuối, mà là một cách để chính mình và người kia cùng được giải phóng khỏi vòng hận thù.

Trẻ em vui chơi dưới gốc cây lớn ở một vùng nông thôn Nam Phi
Ảnh: Jørgen Larsen trên Pexels

Ubuntu trong những điều rất nhỏ

Điều đẹp nhất ở Ubuntu có lẽ là nó không đòi hỏi những việc lớn lao. Nó hiện ra trong lời chào hỏi, trong việc dừng lại hỏi han một người lạ đang lạc đường, trong việc hàng xóm góp tay khi một gia đình có tang hay có cưới. Ở nhiều cộng đồng miền nam châu Phi, việc chăm lo cho trẻ nhỏ, người già hay người gặp khó không chỉ là trách nhiệm của một gia đình, mà được xem như việc chung của mọi người xung quanh.

Ubuntu cũng nhắc người ta rằng phẩm giá của một con người không phụ thuộc vào việc họ giàu hay nghèo, quyền cao hay thấp. Cách ta cư xử với người yếu thế nhất chính là tấm gương soi rõ nhất “chất người” trong ta.

Ngày nay, từ Ubuntu đã đi khắp thế giới. Nó được nhắc đến trong các bài giảng về lãnh đạo, về giáo dục, về y tế cộng đồng, và thậm chí còn được chọn làm tên cho một hệ điều hành máy tính mã nguồn mở, với mong muốn chia sẻ phần mềm như một thứ của chung. Nhưng dù được dùng ở đâu, cốt lõi của nó vẫn vậy: con người không tồn tại một mình.

Làng Numbi ở tỉnh Mpumalanga, Nam Phi, nhìn từ trên cao lúc bình minh
Ảnh: K trên Pexels

Điều người Việt có thể soi mình

Đọc về Ubuntu, nhiều người Việt hẳn sẽ thấy quen. Ông bà ta cũng từng dạy “lá lành đùm lá rách”, “một miếng khi đói bằng một gói khi no”, “bán anh em xa, mua láng giềng gần”. Tinh thần làng xã, xóm giềng ấy chính là một thứ Ubuntu theo kiểu Việt Nam.

Chỉ có điều, giữa nhịp sống thành phố hối hả, có khi ta ở cạnh nhau nhiều năm mà chẳng biết tên người hàng xóm. Ubuntu không đòi ta quay về làng quê, mà chỉ nhắc một điều nhỏ: hãy nhìn người bên cạnh như một phần của chính mình. Một lời hỏi thăm, một bàn tay chìa ra đúng lúc, một lần chọn thấu hiểu thay vì trách móc. Bởi suy cho cùng, ta trở thành người tốt hơn không phải khi ta đứng một mình trên cao, mà khi ta biết mình được nâng đỡ bởi bao nhiêu người khác, và biết nâng đỡ lại họ.