Ở nhiều vùng quê châu Phi, khi mặt trời lặn là cả ngôi làng chìm vào bóng tối. Không có điện lưới, người ta thắp đèn dầu nếu còn tiền mua dầu, còn không thì đi ngủ sớm. Đầu những năm 2000, ở một ngôi làng nhỏ tên Masitala thuộc quận Kasungu, miền trung Malawi, có một cậu bé không chịu chấp nhận điều đó như một lẽ đương nhiên.
Cậu tên là William Kamkwamba. Không trường lớp, không thầy hướng dẫn, không tiền bạc, cậu đã tự tay dựng lên một chiếc cối xay gió từ gỗ cây, khung xe đạp cũ và những món phế liệu nhặt được, để thắp sáng ngôi nhà của gia đình mình. Câu chuyện ấy về sau được kể lại trong cuốn sách The Boy Who Harnessed the Wind (Cậu bé chế ngự sức gió) và trở thành nguồn cảm hứng cho rất nhiều người trên thế giới.
Nạn đói và cánh cửa trường học khép lại
William sinh năm 1987 trong một gia đình nông dân trồng ngô và thuốc lá. Năm 2001, hạn hán rồi lũ lụt nối tiếp nhau khiến mùa màng thất bát, và Malawi rơi vào một nạn đói khủng khiếp kéo dài sang năm 2002. Gia đình William, như bao gia đình khác, có những ngày chỉ dám ăn một bữa.
Trong hoàn cảnh ấy, cha mẹ cậu không còn đủ tiền đóng học phí. William buộc phải nghỉ học khi vừa bước vào bậc trung học. Với một cậu bé ham hiểu biết, đó là một mất mát lớn. Nhưng thay vì buông xuôi, cậu tìm đến một thư viện nhỏ ở trường tiểu học trong vùng, nơi có những cuốn sách được quyên góp, và bắt đầu tự học.
Một cuốn sách, một ý tưởng
Trong số những cuốn sách ở thư viện, có một quyển sách giáo khoa vật lý tiếng Anh tên là Using Energy (Sử dụng năng lượng). Vốn tiếng Anh của William khi ấy còn hạn chế, cậu phải dựa nhiều vào các hình vẽ minh hoạ. Trên bìa sách là hình những chiếc tuabin gió. Cậu hiểu ra một điều giản dị mà kỳ diệu: gió có thể làm quay cánh quạt, và chuyển động quay ấy có thể sinh ra điện.
Từ đó, William bắt đầu lang thang ở bãi phế liệu gần làng. Cậu gom về một khung xe đạp hỏng, một chiếc quạt máy kéo cũ, những ống nhựa PVC đem hơ nóng rồi ép dẹt làm cánh quạt, một bộ đinamô xe đạp và mấy thanh gỗ cây bạch đàn để dựng tháp. Nhiều người trong làng thấy cậu bé suốt ngày lục lọi đồ bỏ đi thì cho rằng cậu bị mất trí.
Rồi một ngày năm 2002, khi cậu mới khoảng 14 tuổi, chiếc cối xay gió chắp vá ấy được dựng lên. Gió thổi, cánh quạt quay, và một bóng đèn nhỏ trong nhà sáng lên. Những người từng cười cợt bắt đầu kéo đến xem. Chiếc cối xay gió đủ thắp vài bóng đèn và chạy chiếc radio của gia đình. Về sau, William còn làm thêm những cối xay gió khác, trong đó có một chiếc dùng để bơm nước tưới cho cánh đồng, thứ mà ngôi làng từng khao khát trong những năm hạn hán.
Khi thế giới biết đến cậu bé làng Masitala
Vài năm sau, câu chuyện về chiếc cối xay gió lan ra khỏi làng và được báo chí nhắc đến. Năm 2007, William được mời phát biểu tại hội nghị TEDGlobal ở Arusha, Tanzania. Đứng trước khán giả, chàng trai trẻ kể lại câu chuyện của mình bằng thứ tiếng Anh còn ngập ngừng, nhưng sự chân thành ấy đã chạm đến rất nhiều người.
Nhờ sự giúp đỡ từ nhiều nơi, William được quay lại trường học. Năm 2009, cuốn sách kể về cuộc đời cậu, viết cùng nhà báo Bryan Mealer, được xuất bản. Năm 2014, cậu tốt nghiệp Đại học Dartmouth ở Mỹ. Đến năm 2019, câu chuyện được chuyển thể thành phim điện ảnh cùng tên do Chiwetel Ejiofor đạo diễn.
Điều đáng quý là William không coi thành công của mình là chuyện riêng. Cậu vẫn gắn bó với quê hương, tham gia các dự án mang nước sạch, năng lượng và giáo dục về cho cộng đồng, và thường chia sẻ với các bạn trẻ rằng họ có thể bắt đầu từ chính những gì đang có trong tay.
Điều chúng ta có thể mang theo
Câu chuyện của William Kamkwamba nhắc ta rằng thiếu thốn không phải lúc nào cũng là dấu chấm hết. Một cuốn sách cũ, một bãi phế liệu và một trí tò mò không chịu tắt đã đủ để thay đổi số phận của một con người, rồi của cả một ngôi làng.
Người Việt Nam cũng từng đi qua những năm tháng khó khăn, và có lẽ ai cũng biết đến tinh thần “cái khó ló cái khôn”. Có thể mỗi chúng ta không dựng được một chiếc cối xay gió, nhưng ta luôn có thể giữ cho mình thói quen tự học, dám thử những điều người khác cho là viển vông, và nhớ rằng ánh sáng đôi khi bắt đầu từ một bóng đèn rất nhỏ trong một căn nhà rất nghèo.
