Vì sao chỉ cần đưa camera vào, điện thoại đã “đọc” được mã QR?

Đi chợ, uống cà phê, gửi xe hay khai báo khi vào một tòa nhà, giờ đây gần như ở đâu cũng có một ô vuông lốm đốm đen trắng chờ sẵn. Ta giơ điện thoại lên, chưa kịp căn chỉnh gì nhiều thì màn hình đã hiện ra số tài khoản, đường link hay thực đơn. Có một chuyện khá thú vị là: ô vuông trông lộn xộn ấy thực ra được thiết kế cực kỳ có trật tự, và nó ra đời không phải để trả tiền, mà để đếm phụ tùng ô tô.

Màn hình điện thoại hiển thị một mã QR đen trắng
Ảnh: Pixabay trên Pexels

Mã vạch “lên đời” thành mã hai chiều

Trước khi có QR, người ta dùng mã vạch quen thuộc trên vỏ hàng: những sọc đen dài ngắn xếp thành một hàng ngang. Máy quét chỉ đọc theo một chiều, nên lượng thông tin chứa được khá ít, thường chỉ khoảng vài chục ký tự, đủ cho một dãy số sản phẩm.

Năm 1994, công ty Denso Wave của Nhật Bản (thuộc hệ sinh thái Toyota) cần theo dõi hàng nghìn loại linh kiện trong nhà máy. Kỹ sư Masahiro Hara và nhóm của ông nghĩ ra cách xếp thông tin theo cả chiều ngang lẫn chiều dọc. Thay vì sọc, họ dùng những ô vuông nhỏ gọi là “module”, mỗi ô đen hoặc trắng tương ứng với một bit dữ liệu (số 1 hoặc 0). Cái tên QR là viết tắt của “Quick Response”, tức “phản hồi nhanh”, vì mục tiêu ngay từ đầu là quét thật nhanh.

Nhờ chuyển sang hai chiều, một mã QR cỡ lớn có thể chứa tới hơn 7.000 chữ số, gấp hàng trăm lần mã vạch thông thường.

Người đàn ông dùng điện thoại quét mã QR trên một kiện hàng
Ảnh: Kampus Production trên Pexels

Ba ô vuông ở góc: “kim chỉ nam” cho camera

Nếu để ý một chút, chúng ta sẽ thấy mã QR nào cũng có ba ô vuông lớn ở ba góc. Đó là các “mẫu định vị”. Khi camera nhìn thấy ba ô này, phần mềm lập tức biết đâu là đầu, đâu là cuối, mã đang nghiêng hay lộn ngược. Vì thế ta có thể quét ở hầu như mọi góc độ mà không cần xoay điện thoại cho thẳng.

Điều đáng nói là nhóm thiết kế đã khảo sát rất nhiều ấn phẩm, giấy tờ để tìm một tỷ lệ sọc đen trắng ít khi xuất hiện trong đời thường, rồi dùng chính tỷ lệ đó cho ô định vị. Nhờ vậy, máy hiếm khi nhầm một hoa văn trên bao bì với mã QR.

Phần còn lại của mã gồm thông tin về “phiên bản” (kích thước, từ 21×21 ô đến 177×177 ô), cách mã hóa dữ liệu và chính phần dữ liệu. Xung quanh mã luôn cần một viền trắng trống, giống như khoảng lặng để camera tách mã ra khỏi nền.

Điều thú vị: rách một góc vẫn đọc được

Thoạt nhìn điều này có vẻ vô lý, nhưng một mã QR bị bẩn, bị xước, thậm chí bị che mất một phần vẫn có thể quét bình thường. Bí mật nằm ở kỹ thuật “sửa lỗi” Reed–Solomon: ngoài dữ liệu chính, mã còn chứa thêm dữ liệu dự phòng tính bằng toán học. Tùy mức cài đặt, mã có thể khôi phục khi mất khoảng 7% đến 30% diện tích.

Đó cũng là lý do nhiều cửa hàng dám in logo ngay giữa mã QR mà vẫn quét được: phần bị logo che đã được dữ liệu dự phòng “bù” lại.

Một chi tiết nữa: Denso Wave giữ bằng sáng chế nhưng tuyên bố không thu phí người dùng chuẩn mã này. Chính sự “hào phóng” đó giúp QR lan ra khắp thế giới, từ nhà máy đến quầy bánh mì đầu ngõ.

Khách hàng quét mã QR để thanh toán tại quầy
Ảnh: iMin Technology trên Pexels

Có thể áp dụng gì?

Hiểu cách QR hoạt động giúp ta dùng nó an toàn hơn. Mã QR chỉ là một “phong bì” chứa thông tin, nó không tự kiểm tra thông tin bên trong là thật hay giả. Kẻ xấu hoàn toàn có thể dán một mã khác đè lên mã của cửa hàng để dẫn tới trang lừa đảo hoặc tài khoản lạ. Vài thói quen nhỏ rất đáng giữ:

Khi quét để chuyển khoản, hãy đọc kỹ tên người nhận hiện trên ứng dụng ngân hàng trước khi bấm xác nhận. Khi quét ra đường link, nhìn qua địa chỉ trang web, nếu lạ hoặc sai chính tả thì đừng nhập mật khẩu hay mã OTP. Mã dán ở nơi công cộng mà có dấu hiệu bị dán chồng, bong mép thì nên hỏi lại nhân viên.

Ngoài ra, nếu mã khó quét, thường chỉ cần lau ống kính camera, lùi ra một chút để thấy đủ cả ba ô góc và viền trắng xung quanh.

Kết luận

Mã QR trông như một đám chấm ngẫu nhiên, nhưng thực chất là một tấm bản đồ có ba cột mốc dẫn đường và cả “bản sao dự phòng” cho chính nó. Một điều dễ nhớ: QR giúp đọc thông tin rất nhanh, còn việc thông tin ấy có đáng tin hay không vẫn là phần của chúng ta.

TuyetKy.com chúc bạn mỗi ngày biết thêm một điều thú vị!