Khi một chiếc bát vỡ, phản xạ đầu tiên của hầu hết chúng ta là tiếc, rồi gom mảnh vỡ bỏ đi, hoặc gắn lại sao cho vết nứt càng ít lộ càng tốt. Ở Nhật Bản có một nghề thủ công làm điều ngược lại: không giấu vết nứt, mà viền nó bằng vàng. Nghề ấy tên là kintsugi.
Hàn gắn bằng sơn mài và vàng
Kintsugi có nghĩa là “hàn bằng vàng”. Người thợ gắn các mảnh gốm lại với nhau bằng sơn mài urushi, một loại nhựa lấy từ cây sơn, rồi rắc hoặc trộn vào đường nối bột vàng, có khi là bạc hay bạch kim. Kết quả là chiếc bát trở về nguyên dáng cũ, nhưng mang trên mình những đường kim loại lấp lánh chạy theo đúng lối nó từng vỡ.
Đây là một công việc chậm. Sơn mài được pha theo nhiều cách cho từng công đoạn, chẳng hạn trộn với bột mì để làm keo gắn, hay trộn với đất sét để trám những chỗ sứt. Sau mỗi lớp, món đồ phải được đặt trong một chiếc tủ giữ ẩm rất cao, có khi từ vài ngày đến cả tuần, để sơn khô cứng dần. Ngày xưa, chiếc “tủ” ấy chỉ là một tủ gỗ đặt vài bát nước nóng bên trong.
Tuỳ theo chiếc bát vỡ ra sao, người thợ có những cách xử lý khác nhau. Nếu chỉ là vết nứt, họ gắn các mảnh sát lại với nhau. Nếu mất hẳn một mảnh, chỗ trống ấy có thể được đắp đầy bằng sơn và vàng. Có khi họ còn lấy một mảnh của chiếc bát khác, khác màu, khác hoa văn, để ghép vào, tạo nên một vật như được vá từ hai cuộc đời.
Chiếc bát trà của vị tướng quân
Nguồn gốc của kintsugi không được ghi chép rõ ràng, nhưng có một câu chuyện thường được kể lại. Vào cuối thế kỷ XV, tướng quân Ashikaga Yoshimasa có một chiếc bát trà men ngọc quý của Trung Hoa bị nứt. Ông gửi nó về Trung Quốc để sửa. Chiếc bát quay về với những chiếc ghim kim loại găm ngang vết nứt, một cách sửa đồ gốm phổ biến thời đó nhưng chẳng đẹp đẽ gì. Theo giai thoại, chính sự không hài lòng ấy đã thôi thúc thợ thủ công Nhật tìm ra một cách hàn gắn đẹp hơn.
Câu chuyện còn có một đoạn rẽ thú vị. Theo một ghi chép cổ về chính chiếc bát ấy, những chiếc ghim thô kệch lại được người đương thời nhìn bằng con mắt khác: chúng trông như một con châu chấu lớn đậu trên thành bát, và chiếc bát được đặt tên theo hình ảnh đó. Thay vì bị coi là hỏng, nó trở nên được quý hơn. Chiếc bát vẫn còn đến hôm nay, là một phần trong di sản văn hoá của Nhật Bản.
Về sau, giới sưu tầm mê kintsugi đến mức có người bị nghi là cố tình đập vỡ đồ gốm quý, chỉ để được thấy chúng mang những đường vàng.
Vẻ đẹp của những gì không hoàn hảo
Kintsugi gắn chặt với trà đạo Nhật Bản và với một cách nhìn sâu xa hơn về đồ vật. Người Nhật có khái niệm wabi-sabi, trân trọng những gì đơn sơ, không hoàn hảo, mang dấu vết của thời gian. Họ cũng có chữ mottainai, nỗi tiếc khi một thứ còn dùng được mà bị bỏ phí. Và có mushin, trạng thái tâm không vướng mắc, chấp nhận rằng mọi thứ đều đổi thay.
Đặt cạnh nhau, những ý niệm ấy giải thích vì sao một chiếc bát vỡ không bị vứt đi. Vết nứt không phải dấu chấm hết cho đời sống của đồ vật, mà chỉ là một sự kiện trong đời sống ấy. Nó được giữ lại, được soi sáng, để ai cầm chiếc bát lên cũng biết rằng nó đã từng vỡ và đã từng được nâng niu đủ để không bị bỏ đi.
Điều thú vị là kỹ thuật này không chỉ dành cho gốm Nhật. Những món đồ gốm từ Trung Quốc, Hàn Quốc và cả Việt Nam cũng từng được sửa theo lối kintsugi khi đến tay người Nhật.
Những đường vàng hôm nay
Từng bị xem là một nghề sửa chữa thuần tuý, kintsugi ngày nay xuất hiện trong các triển lãm ở những bảo tàng lớn như Smithsonian hay Metropolitan ở Mỹ. Các nghệ sĩ đương đại cũng mượn tinh thần của nó. Năm 2020, ở Los Angeles, một nghệ sĩ đã trám những vết nứt trên một sân bóng rổ công cộng cũ bằng nhựa trộn bột vàng. Một nghệ sĩ khác, khi lò nung phát nổ làm vỡ nhiều tác phẩm điêu khắc gốm của mình, đã chọn hàn chúng lại bằng vàng thay vì làm lại từ đầu.
Có lẽ vì thế mà kintsugi chạm đến nhiều người đến vậy. Ai cũng từng có những thứ vỡ trong đời, không chỉ là bát đĩa. Và nghề thủ công này nhắc rằng có một cách khác để hàn gắn: không phải giả vờ như chưa có gì xảy ra, mà để vết nứt ở lại, sáng lên lặng lẽ dưới ánh đèn, như một phần của câu chuyện.
