Vì sao một điều nghe đi nghe lại nhiều lần lại dễ khiến ta tin là thật?

Có bao giờ bạn nghe một câu kiểu “Vạn Lý Trường Thành là công trình duy nhất nhìn thấy được từ vũ trụ bằng mắt thường”, rồi gật gù tin ngay, chỉ vì… đã nghe câu này quá nhiều lần? Thật ra, nhiều nhà du hành vũ trụ, trong đó có Dương Lợi Vĩ – phi hành gia đầu tiên của Trung Quốc – từng cho biết họ không nhìn thấy bức tường ấy bằng mắt thường từ quỹ đạo. Vậy mà câu nói kia vẫn sống rất khỏe. Vì sao một điều được lặp đi lặp lại lại dễ khiến chúng ta tin là thật đến vậy?

Cụ ông chăm chú đọc báo, mỗi ngày tiếp nhận rất nhiều thông tin
Ảnh: Ekaterina Kobzareva trên Pexels

Bộ não thích những gì “quen quen”

Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là hiệu ứng ảo tưởng sự thật (illusory truth effect): một nhận định được nghe nhiều lần sẽ có vẻ đáng tin hơn so với một nhận định mới nghe lần đầu, dù nội dung hai câu đáng tin ngang nhau.

Nguyên nhân nằm ở một thứ gọi là sự trôi chảy khi xử lý – nói nôm na là cảm giác “dễ hiểu, dễ tiếp nhận”. Lần đầu nghe một câu, não phải tốn chút công sức để hiểu nó. Đến lần thứ hai, thứ ba, việc xử lý trở nên nhẹ nhàng hơn hẳn. Và bộ não có một thói quen tiết kiệm năng lượng: nó dễ nhầm cảm giác “nghe quen, hiểu nhanh” thành dấu hiệu “chắc là đúng”. Trong cuộc sống, phần lớn những điều ta nghe đi nghe lại đúng là sự thật (nước sôi thì nóng, đèn đỏ thì dừng), nên lối tắt này thường hữu ích. Rắc rối chỉ xảy ra khi thứ được lặp lại là một điều sai.

Thí nghiệm đã chỉ ra điều này từ gần 50 năm trước

Năm 1977, nhóm nghiên cứu của Lynn Hasher, David Goldstein và Thomas Toppino tại Mỹ cho người tham gia đọc nhiều câu nhận định – có câu đúng, có câu sai – rồi chấm điểm xem câu nào có vẻ đúng. Việc này lặp lại qua ba buổi, cách nhau khoảng hai tuần. Một số câu xuất hiện lại ở các buổi sau. Kết quả: những câu được lặp lại được chấm “đáng tin” cao hơn rõ rệt, bất kể thực tế chúng đúng hay sai.

Ví dụ đời thường thì nhiều vô kể. Những câu kiểu “ăn tối sau 7 giờ chắc chắn sẽ béo” hay “uống nước lạnh sau khi ăn làm đông mỡ” được truyền từ người này sang người khác, từ nhóm chat này sang nhóm chat khác. Ít ai nhớ mình nghe ở đâu, nhưng ai cũng thấy “hình như đúng”, vì đã nghe nhiều lần.

Cô gái thì thầm vào tai bạn trong một buổi tiệc, thông tin truyền từ người này sang người khác
Ảnh: RDNE Stock project trên Pexels

Điều thú vị: biết rồi vẫn có thể bị “lừa”

Thoạt nhìn, ta dễ nghĩ hiệu ứng này chỉ tác động lên người thiếu hiểu biết. Nhưng một nghiên cứu năm 2015 của Lisa Fazio và các cộng sự cho thấy điều ngược lại: ngay cả khi người tham gia vốn biết câu trả lời đúng, việc lặp lại một câu sai vẫn khiến họ thấy câu đó đáng tin hơn một chút. Nói cách khác, kiến thức giúp ta tỉnh táo hơn, nhưng không phải là tấm khiên tuyệt đối.

Cũng vì thế mà quảng cáo thường lặp đi lặp lại một khẩu hiệu ngắn gọn. Mục đích không chỉ là để bạn nhớ tên sản phẩm, mà còn để câu nói ấy dần trở nên “quen thuộc”, và cái quen thuộc thì dễ được tin hơn.

Bàn tay cầm điện thoại đọc tin nhắn, nơi thông tin được chia sẻ lặp đi lặp lại mỗi ngày
Ảnh: el jusuf trên Pexels

Có thể áp dụng gì?

Hiểu cơ chế này, chúng ta có vài cách đơn giản để tự bảo vệ mình. Thứ nhất, khi thấy một điều “nghe quen quen”, hãy tự hỏi: mình biết điều này từ đâu – từ nguồn đáng tin hay chỉ vì nghe nhiều? Câu hỏi nhỏ ấy buộc não chuyển từ chế độ “lối tắt” sang chế độ suy xét. Thứ hai, trước khi bấm chia sẻ một tin sức khỏe hay tin “nóng”, hãy dành một phút kiểm tra từ các nguồn chính thống. Mỗi lần chia sẻ một tin sai, ta vô tình góp thêm một lần lặp lại cho nó.

Thứ ba, khi muốn đính chính cho người thân, hãy nhấn mạnh điều đúng thay vì nhắc đi nhắc lại điều sai. Ví dụ, thay vì nói mãi “uống nước lạnh không làm đông mỡ đâu”, có thể nói “lượng mỡ trong cơ thể phụ thuộc chủ yếu vào chế độ ăn và vận động”. Như vậy, câu được lặp lại trong đầu người nghe sẽ là câu đúng.

Ghi nhớ một ý

Cảm giác “nghe quen” không giống với “đã được chứng minh”. Lần tới khi thấy mình gật đầu thật nhanh với một điều gì đó, hãy dừng lại một nhịp và hỏi: mình tin vì nó đúng, hay chỉ vì đã nghe nó quá nhiều lần?

TuyetKy.com chúc bạn mỗi ngày biết thêm một điều thú vị!