Vì sao sờ vào lan can sắt thấy lạnh buốt, còn ghế gỗ bên cạnh thì không?

Một buổi sáng đầu đông, bạn bước ra công viên, vô tình đặt tay lên lan can sắt và rụt lại ngay vì lạnh buốt. Thế nhưng chiếc ghế gỗ ngay bên cạnh, cùng hứng một làn gió, cùng một màn sương đêm, lại chỉ hơi mát tay. Ai cũng nghĩ lan can sắt “lạnh hơn”. Nhưng có một chuyện khá thú vị là nếu đo bằng nhiệt kế, hai vật này thường có nhiệt độ gần như bằng nhau.

Vậy cái lạnh mà bàn tay cảm nhận được đến từ đâu?

Bàn tay không đo nhiệt độ, mà “đo” tốc độ mất nhiệt

Da của chúng ta không hoạt động như một chiếc nhiệt kế. Các đầu dây thần kinh cảm nhận nhiệt ở da chủ yếu phản ứng với nhiệt độ của chính lớp da, và với việc lớp da ấy đang nguội đi hay nóng lên nhanh cỡ nào. Khi ta chạm vào một vật lạnh hơn cơ thể, nhiệt từ bàn tay (bề mặt da tay thường vào khoảng 30–34 độ C) sẽ truyền sang vật đó. Nhiệt đi càng nhanh, da càng nguội nhanh, và não càng kết luận: “Lạnh quá!”

Tốc độ ấy phụ thuộc nhiều vào một tính chất gọi là độ dẫn nhiệt, tức khả năng một vật liệu chuyển nhiệt từ chỗ này sang chỗ khác. Kim loại dẫn nhiệt rất tốt: sắt, thép, nhôm, đồng đều dẫn nhiệt tốt hơn gỗ hàng trăm lần, có loại còn hơn cả nghìn lần. Khi tay chạm vào sắt, nhiệt bị “rút” khỏi da rồi nhanh chóng lan đi khắp thanh kim loại, nên chỗ tiếp xúc liên tục được thay bằng phần kim loại còn lạnh. Gỗ thì ngược lại: lớp gỗ mỏng ngay dưới lòng bàn tay ấm lên rất nhanh nhưng không chuyển nhiệt đi đâu được, nên chỉ một lát sau, tay ta như đang chạm vào một lớp “đệm” ấm.

Hàng rào sắt phủ đầy sương giá vào mùa đông
Ảnh: Alexander Popadin trên Pexels

Những ví dụ quen thuộc quanh ta

Nếu để ý một chút, chúng ta sẽ thấy hiện tượng này ở khắp nơi. Sáng mùa đông, bước chân trần lên nền gạch men trong nhà tắm thấy buốt tận óc, nhưng đặt chân lên tấm thảm chùi chân ngay cạnh thì dễ chịu hẳn, dù cả hai nằm trong cùng một căn phòng suốt đêm. Hay khi ngồi chờ xe buýt, chiếc ghế inox khiến ta muốn đứng bật dậy, còn ghế gỗ thì ngồi được ngay.

Chiếc ghế gỗ phủ tuyết giữa khung cảnh mùa đông
Ảnh: Jean-Paul Wettstein trên Pexels

Điều thú vị: trời nóng thì mọi chuyện đảo ngược

Điều đáng nói là quy luật trên không chỉ đúng với cái lạnh. Giữa trưa hè, khóa dây an toàn bằng kim loại trên chiếc ô tô đỗ ngoài nắng có thể làm bỏng tay, trong khi phần ghế bọc vải ngay cạnh chỉ thấy nóng. Lúc này kim loại truyền nhiệt vào da rất nhanh, nên nó có vẻ “nóng hơn” dù nhiệt độ có thể chẳng chênh bao nhiêu.

Còn một nghịch lý nữa: khi một vật có nhiệt độ xấp xỉ nhiệt độ da, ta gần như không phân biệt được đâu là kim loại, đâu là gỗ, vì lúc đó hầu như không có dòng nhiệt nào chạy qua. Nói cách khác, cảm giác nóng – lạnh là câu chuyện về dòng nhiệt, chứ không chỉ là con số trên nhiệt kế.

Có một thí nghiệm nhỏ mà nhiều thầy cô dạy vật lý hay dùng: đặt hai viên đá giống nhau, một viên lên tấm nhôm, một viên lên tấm nhựa, rồi hỏi viên nào tan trước. Nhiều người đoán là viên trên tấm nhựa, vì sờ vào nhôm thấy lạnh hơn. Thực tế, viên đá trên tấm nhôm tan nhanh hơn hẳn, bởi nhôm dẫn nhiệt từ môi trường xung quanh tới viên đá rất nhanh. Chính tính chất khiến nhôm “có vẻ lạnh” cũng là lý do nó làm đá tan nhanh.

Có thể áp dụng gì?

Hiểu chuyện này, ta sẽ thấy nhiều thiết kế quen thuộc hóa ra rất có lý. Cán xoong, cán chảo thường được bọc gỗ hoặc nhựa chịu nhiệt; muôi gỗ, đũa gỗ dùng để đảo thức ăn trên bếp không nóng tay như muôi kim loại. Mùa đông, trải thảm ở nhà tắm và phòng ngủ, đặt đệm lót lên ghế inox, ghế đá sẽ giúp người già và trẻ nhỏ đỡ bị “giật mình” vì lạnh. Ra ngoài trời rét, nên đeo găng tay trước khi cầm ghi đông xe hay tay nắm cửa bằng kim loại.

Muôi, thìa và dụng cụ nhà bếp có cán gỗ xếp trên kệ
Ảnh: Pew Nguyen trên Pexels

Ở những xứ có băng giá, người lớn còn hay dặn trẻ con: đừng thè lưỡi chạm vào cột sắt ngoài trời. Kim loại rút nhiệt khỏi lưỡi nhanh đến mức lớp nước bọt có thể đông cứng lại, khiến lưỡi dính chặt vào đó. Ở Việt Nam hiếm khi lạnh tới mức ấy, nhưng đây là ví dụ rất rõ cho thấy kim loại “hút nhiệt” mạnh đến mức nào.

Tóm lại

Thứ ta gọi là “lạnh” hay “nóng” khi chạm tay vào một vật thật ra là cảm giác về tốc độ nhiệt rời khỏi hoặc đi vào cơ thể. Kim loại không lạnh hơn gỗ, nó chỉ lấy nhiệt của bạn đi nhanh hơn. Lần tới khi rụt tay khỏi lan can sắt một sáng mùa đông, bạn sẽ biết: bàn tay vừa “đo” độ dẫn nhiệt, chứ không phải đo nhiệt độ.

TuyetKy.com chúc bạn mỗi ngày biết thêm một điều thú vị!