Mùa hè năm 1940, trước cổng một ngôi nhà nhỏ ở thành phố Kaunas, Litva, mỗi sáng lại có thêm nhiều người đứng chờ. Họ phần lớn là người Do Thái chạy trốn từ Ba Lan sang, mang theo vài chiếc vali, vài tấm giấy tờ và một nỗi sợ không cần phải nói ra. Châu Âu đang chìm trong chiến tranh, những con đường thoát thân cứ hẹp dần lại sau mỗi tuần.
Ngôi nhà ấy là lãnh sự quán Nhật Bản. Người đứng sau ô cửa sổ, nhìn xuống đám đông, là phó lãnh sự Chiune Sugihara – một viên chức ngoại giao bình thường, chưa từng nghĩ rằng một ngày nào đó cây bút trên bàn làm việc của mình lại có thể giữ lại sự sống cho hàng nghìn người.
Ba lần xin phép, ba lần bị từ chối
Những người đứng chờ cần một thứ rất cụ thể: thị thực quá cảnh qua Nhật Bản. Có tấm giấy ấy, họ có thể đi tàu xuyên Siberia sang Viễn Đông, rồi tìm đường đến một nơi an toàn hơn. Một số người đã có trong tay giấy ghi điểm đến là đảo Curaçao thuộc Hà Lan, do lãnh sự Hà Lan Jan Zwartendijk cấp – nhưng muốn đi được, họ phải băng qua đất Nhật.
Sugihara gửi điện về Tokyo để xin chỉ thị. Câu trả lời là không: chỉ cấp thị thực cho người có đủ giấy tờ và đủ tiền theo quy định. Ông hỏi lại, và lại bị từ chối. Phần lớn những người ngoài cổng không thể đáp ứng các điều kiện đó.
Ông bàn với vợ mình, bà Yukiko. Cả hai đều hiểu cái giá có thể phải trả: sự nghiệp, danh tiếng, có khi cả sự an toàn của gia đình. Rồi ông quyết định. Theo lời kể của chính gia đình ông sau này, ông chọn đứng về phía lương tâm thay vì mệnh lệnh.

Những tuần viết không ngừng nghỉ
Từ cuối tháng Bảy đến đầu tháng Chín năm 1940, Sugihara ngồi viết thị thực gần như suốt ngày. Mỗi tấm được viết tay, đóng dấu, ký tên. Danh sách lưu lại ghi khoảng hơn hai nghìn thị thực, và vì một tấm có thể dùng cho cả gia đình, người ta ước tính số người được cứu lên tới vài nghìn người.
Rồi lãnh sự quán phải đóng cửa, và ông được lệnh rời Kaunas. Nhưng ông vẫn chưa dừng tay. Ông tiếp tục viết ở khách sạn, rồi ngay cả trên sân ga. Câu chuyện được kể lại nhiều nhất là khoảnh khắc đoàn tàu bắt đầu lăn bánh: Sugihara vẫn còn viết, chuyền những tờ giấy qua cửa sổ toa tàu cho những bàn tay đang chìa ra. Đến khi không thể viết kịp nữa, ông cúi đầu xin lỗi những người ở lại.
Những người cầm được tấm thị thực ấy đã đi một hành trình dài: tàu xuyên Siberia đến Vladivostok, rồi tàu biển sang cảng Tsuruga của Nhật, dừng chân ở Kobe, và từ đó nhiều người tiếp tục sang Thượng Hải hay những vùng đất xa hơn. Họ sống sót qua cuộc chiến mà rất nhiều đồng bào của họ ở lại châu Âu đã không thể vượt qua.

Một cuộc đời lặng lẽ sau đó
Sau chiến tranh, Sugihara rời ngành ngoại giao. Ông sống một cuộc đời giản dị, làm nhiều công việc khác nhau, và ít khi nhắc lại chuyện cũ. Trong nhiều năm, rất ít người ở Nhật biết đến điều ông đã làm.
Mãi đến khi những người từng được ông cứu đi tìm ông, câu chuyện mới dần được kể lại. Năm 1985, Yad Vashem – cơ quan tưởng niệm các nạn nhân Holocaust của Israel – trao cho ông danh hiệu “Người công chính giữa các dân tộc”, danh hiệu dành cho những người không phải Do Thái đã liều mình cứu người Do Thái. Ông mất năm sau đó, năm 1986. Ngày nay, ngôi nhà từng là lãnh sự quán ở Kaunas đã trở thành nơi lưu giữ câu chuyện của ông, và con cháu của những người cầm tấm thị thực năm ấy đã lên tới con số rất lớn.
Khi được hỏi vì sao lại làm vậy, ông thường trả lời rất đơn giản: đó là những con người đang cần giúp đỡ, và ông không thể quay lưng lại với họ.
Điều còn lại từ một cây bút
Câu chuyện của Chiune Sugihara không có những trận đánh hay những bài diễn văn. Chỉ có một người đàn ông, một chiếc bàn, một cây bút và một quyết định phải đưa ra mỗi khi có thêm một gương mặt bước vào. Lòng dũng cảm của ông không ồn ào; nó nằm trong sự kiên nhẫn lặp đi lặp lại hàng nghìn lần cùng một việc nhỏ.
Với người đọc Việt Nam, có lẽ điều đáng giữ lại là thế này: không phải lúc nào làm điều tử tế cũng cần một vị trí lớn lao. Đôi khi, nó chỉ cần ta dám dùng đúng chút quyền hạn, chút thời gian, chút công sức mình đang có cho người đang cần – kể cả khi việc đó không dễ dàng gì. Ông bà ta vẫn nói “cứu một người phúc đẳng hà sa”. Sugihara đã làm điều ấy không chỉ một lần, mà từng tờ, từng tờ một, cho đến khi đoàn tàu đưa ông đi.