Có những lễ hội ồn ào bằng pháo hoa và tiếng trống. Nhưng ở Thái Lan, có một đêm hội mà âm thanh đẹp nhất lại là tiếng nước vỗ khẽ vào mạn những chiếc giỏ hoa bé xíu. Đêm ấy, dưới vầng trăng tròn, hàng nghìn ngọn nến nhỏ lặng lẽ trôi trên sông, trên kênh, trên mặt hồ, như thể cả bầu trời sao vừa rơi xuống nước.
Đó là Loy Krathong, một trong những lễ hội được người Thái yêu mến nhất. Trong tiếng Thái, “loy” nghĩa là thả trôi, còn “krathong” là chiếc đài nhỏ nổi được trên mặt nước. Lễ hội diễn ra vào đêm rằm tháng Mười Hai theo lịch âm truyền thống của Thái Lan, thường rơi vào khoảng tháng Mười Một dương lịch, khi mùa mưa vừa dứt, nước sông còn đầy và trăng sáng nhất trong năm.
Chiếc krathong làm từ thân chuối, lá chuối và hoa
Một chiếc krathong truyền thống được làm từ những thứ giản dị của vườn nhà. Phần đế là một khoanh thân cây chuối, nhẹ và nổi tốt trên nước. Xung quanh, người ta gấp lá chuối thành những cánh nhọn xếp lớp, uốn thành hình đóa sen. Bên trên cắm hoa tươi, thường là cúc vạn thọ hay hoa lan, cùng một cây nến và mấy nén nhang.
Những ngày trước lễ, các khu chợ và vỉa hè ở Thái Lan rực lên sắc vàng, tím, xanh của krathong bày bán. Nhiều gia đình vẫn thích tự tay ngồi gấp lá với nhau, người lớn chỉ cho trẻ con cách gài từng cánh lá bằng chiếc ghim nhỏ. Chiếc krathong vì thế không chỉ là vật lễ, mà còn là một buổi tối quây quần.
Có người đặt thêm vào krathong một đồng xu nhỏ, hoặc một sợi tóc, một mẩu móng tay cắt ra, như một cách gửi theo dòng nước những điều không may, những phần chưa tốt đẹp của chính mình.
Lời cảm ơn và lời xin lỗi gửi đến dòng sông
Điều khiến Loy Krathong trở nên đặc biệt nằm ở ý nghĩa của nó. Theo quan niệm phổ biến, người Thái thả krathong để tạ ơn Phra Mae Khongkha, nữ thần của nước, vì suốt một năm qua dòng nước đã nuôi lúa, nuôi cá, cho con người nước uống, nước tắm giặt. Đồng thời, đó cũng là lời xin lỗi vì con người đã dùng nước, và đôi khi đã làm vẩn đục nó.
Bên cạnh lòng biết ơn là mong muốn buông bỏ. Khi đặt chiếc krathong xuống mặt nước, nhiều người khấn một điều ước rồi nhẹ nhàng đẩy nó ra xa, tin rằng những phiền muộn, giận hờn và vận rủi của mình sẽ trôi đi theo. Các đôi tình nhân thường thả chung, và người ta vẫn nói vui rằng nếu hai chiếc krathong trôi cạnh nhau mãi thì đôi ấy sẽ còn bên nhau lâu dài.
Về nguồn gốc, người Thái hay kể về nàng Noppamas ở vương quốc Sukhothai xưa, người được cho là đã làm ra chiếc krathong hình hoa sen đầu tiên. Tuy vậy, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng câu chuyện này có lẽ được chép lại muộn hơn rất nhiều so với thời Sukhothai. Dù nguồn gốc thật sự ra sao, ngày nay Sukhothai vẫn là một trong những nơi tổ chức Loy Krathong trang trọng nhất, giữa những phế tích cổ in bóng xuống hồ nước.
Khi bầu trời Chiang Mai cũng cùng thả trôi
Ở miền Bắc Thái Lan, đặc biệt là Chiang Mai, Loy Krathong trùng với lễ hội Yi Peng của người Lanna. Ngoài những chiếc krathong trên sông Ping, người ta còn thả lên trời những chiếc đèn lồng giấy gọi là khom loi. Cảnh hàng loạt đốm sáng cùng bay lên trong đêm đã trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của Thái Lan.
Lễ hội đẹp đến vậy cũng đặt ra một câu hỏi khó: sau một đêm, những chiếc krathong sẽ đi đâu? Những năm gần đây, chính quyền và người dân Thái Lan đã kêu gọi bỏ dần krathong làm bằng xốp, khuyến khích dùng vật liệu tự phân hủy như thân chuối, lá chuối, thậm chí cả krathong làm bằng bánh mì để cá có thể ăn. Sáng hôm sau, các đội thu gom vớt krathong khỏi sông kênh. Việc thả đèn trời cũng được quản lý chặt chẽ hơn vì nguy cơ cháy nổ và ảnh hưởng đến máy bay. Một lễ hội để tạ ơn dòng nước, dần dần, đang học cách thật sự tử tế với dòng nước.
Điều chúng ta có thể giữ lại từ một đêm trăng
Người Việt mình hẳn sẽ thấy Loy Krathong rất quen. Chúng ta cũng có những đêm rằm thả đèn hoa đăng trên sông Hoài ở Hội An, cũng gửi theo ánh nến một lời cầu an. Có lẽ cư dân sống bên những dòng sông ở châu Á đều hiểu một điều giống nhau: nước cho ta sự sống, và ta nợ dòng nước một lời cảm ơn.
Điều đáng học nhất ở người Thái có lẽ không phải vẻ lộng lẫy của đêm hội, mà là thói quen biết ơn những thứ tưởng như hiển nhiên, như dòng nước chảy qua làng mỗi ngày. Và cả sự thành thật khi nhận ra rằng chính lễ hội của mình cũng có thể làm tổn thương thiên nhiên, rồi cùng nhau sửa đổi. Biết cảm ơn, biết xin lỗi, biết buông những điều nặng lòng cho trôi đi: ba việc nhỏ ấy, nếu ta làm được cả khi không có trăng rằm, thì ngày nào cũng có thể là một ngày lễ.
