Có những câu chuyện chiến tranh mà ta nhớ vì sự khốc liệt. Nhưng cũng có những câu chuyện được nhớ mãi chính vì trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, chiến tranh bỗng dừng lại. Đêm Giáng sinh năm 1914, trên mặt trận phía Tây ở châu Âu, một điều như thế đã xảy ra.
Khi ấy, Thế chiến thứ nhất mới bùng nổ được gần năm tháng. Nhiều người lính lên đường với niềm tin rằng họ sẽ được về nhà trước Giáng sinh. Thay vào đó, họ nằm trong những chiến hào lầy lội, lạnh buốt, chạy dài qua vùng Flanders của Bỉ và miền bắc nước Pháp. Giữa hai chiến tuyến là một dải đất trống mà người ta gọi là “vùng đất không người” – nơi chỉ cần nhô đầu lên cũng có thể mất mạng.
Vậy mà, ở nhiều đoạn chiến hào, chính trên dải đất ấy, những người lính Anh và Đức đã bước ra, bắt tay nhau và chúc nhau một mùa Giáng sinh an lành.

Tiếng hát vọng sang từ phía bên kia
Theo thư từ và nhật ký của chính những người lính, mọi chuyện bắt đầu rất giản dị. Chiều tối 24 tháng 12, phía chiến hào Đức xuất hiện những cây thông nhỏ thắp nến, được đặt lên bờ chiến hào. Rồi tiếng hát cất lên – những bài thánh ca quen thuộc, trong đó có “Stille Nacht”, bài mà người nói tiếng Anh biết đến với tên “Silent Night”.
Phía bên kia, lính Anh lắng nghe. Có nơi họ vỗ tay, có nơi họ hát đáp lại bằng những bài thánh ca của mình. Tiếng hát qua lại giữa hai chiến hào, trong cái lạnh của đêm đông, trở thành lời chào đầu tiên giữa những người mà chỉ vài giờ trước còn nhắm súng vào nhau.
Rồi có người gọi sang, có người liều lĩnh trèo lên khỏi chiến hào, tay không mang vũ khí. Không có tiếng súng nào đáp lại. Từng người, từng nhóm nhỏ, họ bước ra vùng đất không người.
Một ngày không có tiếng súng
Sáng Giáng sinh, ở nhiều đoạn mặt trận, cuộc hưu chiến tự phát tiếp tục. Những người lính trao cho nhau những món quà nhỏ bé mà họ có: thuốc lá, sô-cô-la, bánh, rượu, khuy áo, cả những chiếc mũ để làm kỷ niệm. Họ cho nhau xem ảnh gia đình, cố nói chuyện bằng vài từ ngữ chắp vá, bằng cử chỉ và nụ cười.
Một trong những việc quan trọng nhất họ cùng làm là chôn cất đồng đội đã ngã xuống – những thi thể nằm lại ngoài vùng đất không người suốt nhiều tuần mà không ai dám ra mang về. Ở một số nơi, binh lính hai bên còn cùng nhau đứng dự lễ an táng.
Có những lời kể về các trận bóng đá ngẫu hứng trên nền đất đóng băng, dù sử sách vẫn còn bàn luận về việc chúng diễn ra ở đâu và quy mô thế nào. Nhưng điều chắc chắn là: trong một ngày, ở nhiều đoạn chiến tuyến, những người lính đã sống như những con người bình thường đón Giáng sinh, chứ không phải như kẻ thù của nhau.
Cuộc hưu chiến này không do ai ra lệnh. Trước đó, Giáo hoàng Benedict XV từng kêu gọi các bên ngừng bắn nhân dịp Giáng sinh, nhưng lời kêu gọi không được chấp nhận. Những gì xảy ra trên mặt trận hoàn toàn đến từ chính những người lính.

Vì sao điều kỳ diệu ấy không lặp lại
Cuộc hưu chiến không diễn ra trên toàn bộ mặt trận, và ở mỗi nơi nó kéo dài khác nhau – có nơi chỉ vài giờ, có nơi vài ngày. Các cấp chỉ huy cao hơn không hài lòng; họ lo ngại rằng khi người lính đã nhìn thấy gương mặt “kẻ thù”, họ sẽ khó lòng tiếp tục chiến đấu. Những năm sau, các mệnh lệnh nghiêm ngặt được ban hành để ngăn chặn chuyện tương tự.
Chiến tranh còn kéo dài thêm gần bốn năm nữa, cướp đi hàng triệu sinh mạng. Nhiều người lính từng bắt tay nhau đêm Giáng sinh ấy đã không bao giờ trở về. Có lẽ chính vì vậy mà câu chuyện càng trở nên quý giá: nó là một khoảng lặng hiếm hoi, một bằng chứng rằng ngay giữa nơi tàn khốc nhất, lòng người vẫn còn chỗ cho sự tử tế.
Ngày nay, vùng Flanders quanh thành phố Ieper (Ypres) của Bỉ vẫn còn rất nhiều nghĩa trang và đài tưởng niệm thời Thế chiến thứ nhất. Mỗi dịp Giáng sinh, câu chuyện về cuộc hưu chiến năm 1914 lại được kể lại, qua sách vở, phim ảnh và những buổi tưởng niệm, như một lời nhắc nhẹ nhàng về điều con người có thể làm được khi chọn đặt súng xuống.
Điều còn lại sau một đêm hát chung
Những người lính năm ấy không thay đổi được tiến trình của cuộc chiến. Nhưng họ để lại một điều lớn hơn: họ cho thấy rằng sự chia rẽ giữa con người, dù sâu sắc đến đâu, vẫn có thể được bắc cầu bằng những thứ rất nhỏ – một bài hát quen, một điếu thuốc trao tay, một tấm ảnh gia đình, một cái bắt tay.
Với người Việt Nam chúng ta – một dân tộc hiểu rõ hơn ai hết cái giá của chiến tranh và quý trọng hoà bình – câu chuyện ấy có lẽ gợi nhắc một điều gần gũi: rằng phía bên kia của mọi bất đồng cũng là những con người có gia đình, có nỗi nhớ nhà, có những bài hát họ yêu thương. Trong đời thường, khi ta giận một người hàng xóm, một đồng nghiệp hay thậm chí một người thân, đôi khi chỉ cần một bước nhỏ ra khỏi “chiến hào” của mình – một lời hỏi han, một món quà nhỏ, một nụ cười – là đủ để khoảng cách ấy ngắn lại. Đêm Giáng sinh năm 1914 nhắc ta rằng bước chân ấy, dù khó, vẫn luôn có thể.