Hãy tưởng tượng bạn đang đi bộ qua một cánh rừng thông ở Thụy Điển. Con đường mòn dẫn bạn ra bờ một mặt hồ phẳng lặng. Bạn không biết khu rừng này thuộc về ai, nhưng bạn vẫn có thể dừng chân, ngồi xuống bên mép nước, hái vài quả việt quất dại ăn cho đỡ khát, và nếu trời đã ngả chiều, dựng một chiếc lều nhỏ để ngủ lại qua đêm.
Không cần xin phép, không cần mua vé. Người Thụy Điển gọi điều đó là allemansrätten – tạm dịch là “quyền của mọi người”. Đó không phải một đặc ân dành cho du khách, cũng không phải lỗ hổng pháp luật, mà là một tập quán lâu đời được cả xã hội gìn giữ: thiên nhiên là thứ mọi người đều được chạm vào, miễn là ai cũng biết giữ gìn nó.
Một quyền tự do bắt nguồn từ tập quán
Allemansrätten không ra đời từ một đạo luật cụ thể nào. Nó lớn lên từ thói quen sống của người dân vùng Bắc Âu, nơi rừng, hồ và đồi núi trải rộng mênh mông, và việc băng qua đất của người khác để đi đường, tìm củi hay hái quả là chuyện tự nhiên của đời sống nông thôn từ bao đời nay.
Đến năm 1994, quyền này được nhắc tới trong Hiến pháp Thụy Điển, như một lời khẳng định rằng mọi người đều được tiếp cận thiên nhiên. Thế nhưng, điều thú vị là cho đến nay vẫn không có một bộ luật riêng liệt kê từng điều được làm và không được làm. Ranh giới của nó được giữ bằng các quy định liên quan, bằng hướng dẫn của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Thụy Điển, và trên hết là bằng ý thức của chính người dân.
Những tập quán tương tự cũng tồn tại ở các nước láng giềng như Na Uy và Phần Lan, nhưng Thụy Điển thường được nhắc đến như một ví dụ tiêu biểu.
Được làm gì giữa thiên nhiên?
Theo tinh thần của allemansrätten, bất kỳ ai – người Thụy Điển hay khách nước ngoài – đều có thể đi bộ, đạp xe hay trượt tuyết băng qua rừng và đồng cỏ, kể cả khi đó là đất tư nhân. Bạn có thể bơi trong hồ, chèo thuyền trên sông, và dựng lều ngủ lại một hai đêm ở nơi cách xa nhà dân.
Bạn cũng có thể hái quả mọng dại, nấm và những bông hoa dại không thuộc diện được bảo vệ. Với nhiều gia đình Thụy Điển, những buổi chiều cuối hè cùng nhau xách giỏ vào rừng hái việt quất là một kỷ niệm tuổi thơ quen thuộc.
Nhưng tự do ấy luôn đi kèm những giới hạn rõ ràng. Bạn không được đi vào khu vườn hay khoảng sân quanh nhà người khác, không được giẫm lên ruộng đang trồng cấy, không được chặt cây hay bẻ cành tươi. Đốt lửa phải hết sức cẩn thận và tuyệt đối tuân theo lệnh cấm lửa vào những mùa khô hanh. Rác mình mang vào rừng thì mình mang ra.
“Không quấy rầy, không phá huỷ”
Nếu phải tóm gọn allemansrätten trong một câu, người Thụy Điển thường nói: “Inte störa – inte förstöra”, nghĩa là “Không quấy rầy, không phá huỷ”. Câu nói ngắn gọn ấy chứa đựng cả một triết lý sống: quyền được tận hưởng thiên nhiên đi liền với trách nhiệm đối với đất đai, với cây cỏ, muông thú và với những người đang sống quanh đó.
Điều khiến tập quán này đẹp không nằm ở chỗ nó cho phép con người được làm nhiều thứ, mà ở chỗ nó đặt niềm tin vào con người. Người chủ đất tin rằng người lạ đi ngang sẽ không làm hại khu rừng của mình. Người đi rừng hiểu rằng mình đang là khách, và cư xử như một vị khách tử tế. Sự tin cậy ấy được truyền từ đời này sang đời khác, từ những buổi dã ngoại cùng trường lớp cho đến những chuyến cắm trại của gia đình.
Dĩ nhiên, không phải lúc nào mọi thứ cũng êm đẹp. Khi lượng khách du lịch tăng, ở một số nơi đã xuất hiện những tranh luận về rác thải, về việc cắm trại đông đúc hay hái lượm quá mức. Nhưng chính những tranh luận ấy lại cho thấy người Thụy Điển trân trọng quyền này đến mức nào: họ muốn giữ nó, và muốn mọi người cùng hiểu đúng tinh thần của nó.
Điều chúng ta có thể mang về
Nhìn từ Việt Nam, câu chuyện về allemansrätten gợi lên nhiều suy nghĩ. Chúng ta cũng có những bãi biển, những con suối, những cánh đồng và những khu rừng đẹp đến nao lòng. Nhưng không ít nơi trong số đó đã từng bị bỏ lại với túi ni lông, vỏ chai và những vết khắc tên lên thân cây sau mỗi mùa lễ hội.
Có lẽ điều quý nhất ta học được từ người Thụy Điển không phải là một quy định, mà là một thói quen của lòng tự trọng: đến một nơi đẹp, hãy để nó đẹp như lúc mình đến, hoặc đẹp hơn một chút. Khi mỗi người đều “không quấy rầy, không phá huỷ”, thiên nhiên sẽ không cần đến hàng rào để được bảo vệ – và cánh cửa ra với rừng, với biển sẽ luôn rộng mở cho tất cả chúng ta.
