Cuối năm 1938, một chàng trai người Anh 29 tuổi tên Nicholas Winton đang chuẩn bị cho kỳ nghỉ trượt tuyết ở Thụy Sĩ. Anh làm nghề môi giới chứng khoán ở London, có công việc ổn định, có những kế hoạch rất bình thường của một người trẻ. Rồi một cuộc điện thoại từ người bạn Martin Blake đã đổi hướng tất cả: Blake đang ở Praha và rủ anh sang, vì có những việc ở đó cần người giúp.
Winton quyết định gác chuyến trượt tuyết lại. Anh không biết rằng quyết định tưởng như nhỏ ấy sẽ góp phần giữ lại mạng sống cho 669 đứa trẻ – và rằng suốt gần nửa thế kỷ sau, gần như không ai biết đến việc anh đã làm.
Mùa đông Praha năm 1938
Đó là những tháng ngày u ám của châu Âu. Sau Hiệp ước München, vùng Sudetenland của Tiệp Khắc bị sáp nhập vào nước Đức Quốc xã. Hàng nghìn gia đình – rất nhiều trong số đó là người Do Thái, cùng những người bất đồng chính kiến – bỏ nhà cửa chạy về phía Praha, sống chen chúc trong các trại tị nạn tạm bợ giữa mùa đông giá rét.
Winton tận mắt nhìn thấy cảnh ấy. Anh nhận ra rằng trong khi người lớn còn có các tổ chức cứu trợ lo liệu phần nào, thì những đứa trẻ gần như chẳng được ai đứng ra sắp xếp đường đi. Ngay trong khách sạn nơi mình ở, anh bắt đầu tiếp những bậc cha mẹ tìm đến, ghi tên từng đứa trẻ, nhận từng tấm ảnh, từng mẩu thông tin. Những cha mẹ ấy đặt vào tay một người lạ điều quý giá nhất của mình, chỉ với hy vọng con được sống ở một nơi an toàn hơn.
Từ một bàn làm việc ở London đến những chuyến tàu
Trở về London, Winton tiếp tục công việc ở sở giao dịch vào ban ngày và dành buổi tối cho những đứa trẻ ở Praha. Để một em được nhập cảnh nước Anh, cần có giấy phép của chính quyền, cần một gia đình bảo trợ sẵn lòng nhận nuôi, và cần một khoản tiền bảo lãnh 50 bảng – một số tiền không nhỏ vào thời đó. Anh cùng những người cộng sự đi tìm từng gia đình, đăng ảnh các em để kêu gọi người nhận nuôi, chạy từng bộ hồ sơ, gom góp từng khoản tiền.
Ở Praha, những người bạn đồng hành như Trevor Chadwick ở lại lo phần việc tại chỗ: chuẩn bị giấy tờ, đưa các em ra ga. Từ đó, những đoàn tàu chở trẻ nhỏ lần lượt rời Praha, băng qua châu Âu, xuống phà vượt biển rồi đến London. Ở sân ga, những gia đình xa lạ đứng chờ đón những đứa trẻ mà họ chưa từng gặp, nói một thứ tiếng mà các em chưa hiểu.
Đến mùa hè năm 1939, đã có 669 đứa trẻ được đưa sang Anh theo cách ấy. Chuyến tàu lớn nhất, dự định khởi hành ngày 1 tháng 9 năm 1939 với khoảng 250 em, đã không bao giờ lăn bánh: đó cũng là ngày chiến tranh bùng nổ, biên giới đóng lại. Nỗi day dứt về chuyến tàu cuối cùng ấy theo Winton suốt cuộc đời.
Một cuốn sổ nằm lặng lẽ trên gác mái
Điều khiến câu chuyện này đặc biệt không chỉ nằm ở những gì Winton đã làm, mà còn ở chỗ ông gần như chẳng bao giờ kể về nó. Chiến tranh qua đi, ông sống một cuộc đời bình thường, lập gia đình, làm nhiều công việc thiện nguyện khác. Những đứa trẻ năm xưa lớn lên, đi khắp thế giới, phần lớn không biết tên người đã sắp xếp cho mình chuyến đi định mệnh ấy.
Mãi đến năm 1988, bà Grete, vợ ông, tình cờ tìm thấy trên gác mái một cuốn sổ lưu niệm cũ: trong đó là danh sách tên các em, ảnh, thư từ của cha mẹ chúng. Câu chuyện từ đó mới được biết đến rộng rãi. Cùng năm ấy, chương trình truyền hình That’s Life! của đài BBC mời Winton đến dự mà không báo trước điều gì. Người dẫn chương trình Esther Rantzen hỏi trong khán phòng có ai là một trong những đứa trẻ được ông cứu năm xưa không – và gần như cả hàng ghế quanh ông lặng lẽ đứng dậy. Khoảnh khắc ấy về sau trở thành một trong những thước phim xúc động nhất từng được phát sóng ở Anh.
Những năm sau đó, Winton nhận được nhiều sự ghi nhận, trong đó có tước hiệp sĩ của Hoàng gia Anh năm 2003 và sự tôn vinh từ Cộng hòa Séc. Ông qua đời ngày 1 tháng 7 năm 2015, ở tuổi 106. Theo nhiều ước tính, con cháu của những đứa trẻ năm xưa ngày nay đã lên tới hàng nghìn người – những cuộc đời chỉ có được vì một chàng trai trẻ từng chọn không đi trượt tuyết.
Điều chúng ta có thể mang theo
Câu chuyện của Nicholas Winton nhắc chúng ta rằng lòng tốt lớn lao nhiều khi bắt đầu từ một quyết định rất nhỏ: dừng lại, nhìn kỹ hơn, và nhận lấy một phần việc mà lẽ ra mình có thể bỏ qua. Ông không có quyền lực, không có tổ chức đồ sộ phía sau, chỉ có sự kiên trì làm từng hồ sơ, gõ từng cánh cửa.
Với người Việt chúng ta – vốn quen với câu “thương người như thể thương thân” – có lẽ điều đáng học nhất ở ông còn là sự khiêm nhường. Làm điều tốt mà không cần ai biết, không chờ được kể công. Giữa một thời mà việc gì cũng dễ được phô bày, hình ảnh một cuốn sổ cũ nằm im trên gác mái suốt năm mươi năm là lời nhắc nhẹ nhàng: điều quý giá nhất của việc thiện là những con người được giúp, chứ không phải tiếng vang dành cho người giúp.
